Суд-ҳуқуқ тизимини рақамлаштириш давлат бошқарувида очиқлик, адолат ва самарадорликни таъминлашга қаратилган муҳим йўналишлардан биридир. Мазкур жараёнда замонавий ахборот-коммуникация технологияларини жорий этиш орқали суд ишларини юритишда инсон омилини камайтириш ва шаффоф механизмларни яратиш асосий мақсад этиб белгиланган.
Хусусан, суд жараёнларининг электрон шаклга ўтказилиши, ишларни автоматик тақсимлаш, суд мажлисларини аудио ва видео қайд этиш ҳамда суд ҳужжатларининг очиқ электрон базаларда жойлаштирилиши қарорлар қабул қилишда субъектив ёндашувлар ва ноқонуний аралашувларнинг олдини олишга хизмат қилади. Натижада суд фаолиятида ҳисобдорлик ва очиқлик даражаси сезиларли ошади.
Инсон омилининг қисқариши суд тизимида коррупциявий ҳолатлар хавфини камайтириб, қарорларнинг фақат қонун ва далилларга асосланган ҳолда қабул қилинишини таъминлайди. Шу билан бирга, рақамлаштириш фуқаролар ва тадбиркорлик субъектлари учун суд хизматларидан фойдаланишни соддалаштириб, суд муҳокамаларининг тезкор ва қулай бўлишига замин яратади.
Суд тизимини рақамлаштириш – бу технологик янгиланиш билан бир қаторда, жамиятда қонун устуворлигини мустаҳкамлаш, фуқароларнинг суд органларига бўлган ишончини ошириш ҳамда адолатли судловни таъминлашга қаратилган стратегик аҳамиятга эга ислоҳотдир.
Маълумки, Ўзбекистон Республикаси Фуқаролик кодексининг 7 ва 8-бобида моддий ҳамда номоддий неъматлар тушунчаси ёритиб ўтилган.
Мол-мулк фуқаролик ҳуқуқлари объекти сифатида кўчмас мулкка ва кўчар мулкка бўлинади.
Кўчмас мулк жумласига ер участкалари, ер ости бойликлари, бинолар, иншоотлар, кўп йиллик дов-дарахтлар ва ер билан узвий боғланган бошқа мол-мулк, яъни белгиланган мақсадига номутаносиб зарар етказмаган ҳолда жойини ўзгартириш мумкин бўлмайдиган объектлар киради.
Қонунда бошқа мол-мулк ҳам кўчмас мол-мулк қаторига киритилиши мумкин.
Кўчмас мол-мулкка бўлган ҳуқуқларни қўлга киритиш ва улар бекор бўлишининг хусусиятлари қонун билан белгилаб қўйилади.
Кўчмас мулк жумласига кирмайдиган мол-мулк кўчар мулк ҳисобланади. Кўчар мулкка бўлган ҳуқуқларни рўйхатдан ўтказиш талаб этилмайди, қонунда назарда тутилган ҳоллар бундан мустасно.
Кўчмас мулкка эгалик ҳуқуқи ва бошқа ашёвий ҳуқуқлар, бу ҳуқуқларнинг вужудга келиши, бошқа шахсларга ўтиши, чекланиши ва бекор бўлиши давлат рўйхатидан ўтказилиши керак.
Кўчмас мол-мулкка бўлган ҳуқуқларни ва у ҳақда тузиладиган битимларни давлат рўйхатидан ўтказувчи орган ҳуқуқ эгасининг илтимосига кўра амалга оширилган рўйхатдан ўтказишни рўйхатдан ўтказилган ҳуқуқ ёки битим тўғрисида ҳужжат бериш ёхуд рўйхатдан ўтказиш учун тақдим этилган ҳужжатга устхат ёзиш йўли билан тасдиқлаши шарт.
Кўчмас мол-мулкка бўлган ҳуқуқларни ва у ҳақда тузиладиган битимларни давлат рўйхатидан ўтказувчи орган амалга оширилган рўйхатдан ўтказиш ҳамда рўйхатдан ўтказилган ҳуқуқлар ҳақидаги ахборотни ҳар қандай шахсга бериши шарт.
Ахборот, рўйхатдан ўтказиш қаерда амалга оширилганидан қатъи назар, кўчмас мол-мулкни рўйхатдан ўтказувчи ҳар қандай орган томонидан берилади.
Кўчмас мол-мулкка бўлган ҳуқуқни ёки у ҳақда тузилган битимни давлат рўйхатидан ўтказишни рад этиш ёхуд рўйхатдан ўтказиш муддатларининг бузилиши устидан судга шикоят қилиниши мумкин.
Давлат рўйхатидан ўтказиш тартиби ва рўйхатдан ўтказишни рад этиш асослари қонунчилик билан белгилаб қўйилади.
Бутун корхона мулкий комплекс сифатида кўчмас мулк ҳисобланади.
Бутун корхона ёки унинг қисми олиш-сотиш, гаровга қўйиш, ижара ҳамда ашёвий ҳуқуқларни белгилаш, ўзгартириш ва бекор қилиш билан боғлиқ бошқа битимларнинг объекти бўлиши мумкин.
Мулкий комплекс бўлган корхона таркибига унинг фаолияти учун мўлжалланган ҳамма мулк турлари, шу жумладан ер участкалари, бинолар, иншоотлар, ускуна, инвентар, хом ашё, маҳсулот, талаб қилиш ҳуқуқи, қарзлар, шунингдек корхонани, унинг маҳсулоти, ишлари ва хизматларини акс эттирувчи хусусий аломатларга (фирма номи, товар белгилари, хизмат кўрсатиш белгилари) бўлган ҳуқуқлар ва бошқа мутлақ ҳуқуқлар, агар қонун ёки шартномада бошқача тартиб назарда тутилган бўлмаса, киради.
Ашёлар фуқаролик ҳуқуқларининг объектлари сифатида қуйидагиларга бўлинади:
-хусусий ва турга хос аломатлари билан белгиланган ашёлар;
-бўлинадиган ва бўлинмайдиган ашёлар;
-истеъмол қилинадиган ва истеъмол қилинмайдиган ашёлар;
-асосий ва мансуб ашёлар;
-мураккаб ашёлар.
Алоҳида, фақат ўзигагина хос, уни бир хил ашёлар орасидан ажратиб турадиган ва шу тариқа хусусий аломатларга эга бўлган ашё хусусий аломатлари билан белгиланган ашё ҳисобланади. Хусусий аломатлари билан белгиланган ашёлар жумласига ноёб, яъни ўзи бир дона бўлган ашёлар, шунингдек муайян усул билан ажратиб қўйилган ашёлар (муҳр босиш, алоҳида белгилар тушириш, номер, рақам бериш ва шу кабилар) киради.
Хусусий аломатлари билан белгиланган ашёлар бошқаси билан алмаштириб бўлмайдиган ашёлардир.
Бир турдаги ҳамма ашёларга хос аломатларга эга бўлган ҳамда сони, оғирлиги, ўлчови ва шу кабилар билан белгиланадиган ашёлар турга хос аломатлари билан белгиланадиган ашёлар ҳисобланади.
Турга хос аломатлари билан белгиланадиган ашёлар бошқаси билан алмаштирса бўладиган ашёлардир.
Бўлиш натижасида ҳар қайси қисми бутуннинг хоссаларини ўзида сақлаб қоладиган ва шу билан бирга ўзининг хўжалик (мақсадли) аҳамиятини йўқотмайдиган ашё бўлинадиган ашё ҳисобланади.
Бўлиш натижасида қисмлари дастлабки ашёнинг хоссаларини йўқотадиган, унинг хўжалик (мақсадли) аҳамиятини ўзгартирадиган ашё бўлинмайдиган ашё ҳисобланади.
Бир карра фойдаланиш натижасида йўқолиб кетадиган ёки дастлабки ҳолатида мавжуд бўлмай қоладиган ашёлар (хом ашё, ёқилғи, озиқ-овқат маҳсулотлари ва шу кабилар) истеъмол қилинадиган ашёлар ҳисобланади.
Қайта-қайта фойдаланишга мўлжалланган, бунда ўзининг дастлабки ҳолатини узоқ вақт давомида сақлаб қоладиган ҳамда аста-секин емирилиб борадиган ашёлар (бинолар, ускуналар, транспорт воситалари) истеъмол қилинмайдиган ашёлар ҳисобланади.
Агар турли хил ашёлар бирикманинг моҳияти билан белгиланадиган вазифаси бўйича фойдаланиш имконини берадиган яхлит бир бутунни ташкил этса, улар битта ашё (мураккаб ашё) ҳисобланади.
Мураккаб ашё хусусида тузилган битим, агар шартномада бошқача тартиб белгилаб қўйилган бўлмаса, унинг барча таркибий қисмларига тааллуқли бўлади.
Ашёдан келадиган ҳосил ва даромадлар, агар қонун ёки шартномада бошқача тартиб белгилаб қўйилган бўлмаса, ашё эгасига тегишлидир.
Хулоса ўрнида шуни айтиш керакки, юқоридагилардан ташқари, қонунчиликда бошқача тартиб белгиланган бўлмаса, мол-мулк тўғрисидаги умумий қоидалар ҳайвонларга нисбатан ҳам қўлланилиши, пул, валюта қимматликлари, қимматли қоғозлар ҳам моддий неъматлар қаторига киради.
Болалар (вояга етмаган шахслар)га яхши тарбия бериб, уларни тўғри йўлга солиш ота-оналар, жамият ва давлатнинг муҳим вазифаси. Бу тўлақонли амалга оширилганда, бола вояга етганда комил шахсга айланади.
Аксинча бўлса, бола турли номақбул кўчаларга кириши, ҳатто жиноятга қўл уриши мумкин.
Бизга маълумки, сўнгги йилларда мамлакатимизда вояга етмаганларнинг манфаатларини ҳимоя қилишга, уларнинг ҳуқуқларини, эркинликларини ва қонуний манфаатларини давлат томонидан кафолатлашга қаратилган бир қатор ислоҳотлар амалга оширилмоқда.
Шу билан бирга вояга етмаганларга нисбатан жиноий жавобгарликни янада либераллаштириш, ўн саккиз ёшга тўлгунига қадар содир этган жинояти учун жазони ўтаб бўлган шахсни судланмаган деб ҳисоблашнинг алоҳида тартибини белгилаш зарурияти юзага келмоқда.
Жорий йилнинг 23 октябрь куни Ўзбекистон Республикасининг “Вояга етмаганларга нисбатан жиноий жавобгарлик янада либераллаштирилиши муносабати билан Ўзбекистон Республикасининг Жиноят кодексига қўшимча ва ўзгартиришлар киритиш тўғрисида”ги ЎРҚ-1092 сонли Қонуни қабул қилинди.
Ушбу Қонун Қонунчилик палатаси томонидан 2023 йил 4 июлда қабул қилинган, Сенат томонидан 2025 йил 1 августда маъқулланган ва расмий эълон қилинган кундан эътиборан кучга кирган.
Мазкур Қонунни асосий жихати Ўзбекистон Республикасининг Жиноят кодексига ўн саккиз ёшга тўлгунига қадар содир этган ўта оғир бўлмаган жинояти учун жазони ўтаб бўлган шахс судланмаган деб ҳисобланишини, вояга етмаганларга нисбатан озодликни чеклашнинг ҳамда озодликдан маҳрум қилишнинг энг кам муддати олти ойдан бир ойгача қисқартирилишини назарда тутувчи қўшимча ва ўзгартиришлар киритилди.
Қонун вояга етмаганларнинг жиноий жавобгарлигини янада либераллаштиришга хизмат қилади ва ўн саккиз ёшга тўлгунига қадар содир этган жинояти учун жазони ўтаб бўлган шахсга ҳаётини судланганлик тамғасидан ҳоли тарзда давом эттириши учун шароит яратади.
Жумладан, Жиноят кодексининг 77-моддаси олтинчи қисм билан тўлдирилди. Яъни, «Ўн саккиз ёшга тўлгунига қадар содир этган жинояти учун тайинланган жазони ўтаб бўлган шахс судланмаган ҳисобланади, бундан ўта оғир жиноятлар ёки содир этган жинояти учун тайинланган жазони ўтаб бўлганидан кейин ўн саккиз ёшга тўлгунига қадар қасддан янги жиноят содир этиш ҳоллари мустасно»;
Бундан ташқари, мазкур кодекснинг 841-модданинг матнидаги «олти ойдан» деган сўзлар «бир ойдан» деган сўзлар билан алмаштирилсин;
Шунингдек, 85-модданинг биринчи қисмидаги «олти ойдан» деган сўзлар «бир ойдан» деган сўзлар билан алмаштирилсин деб белгиланди.
Давлатимиз раҳбарининг 2023 йил 28 февралдаги “2022 – 2026 йилларга мўлжалланган Янги Ўзбекистоннинг тараққиёт стратегиясини “Инсонга эътибор ва сифатли таълим йили”да амалга оширишга оид давлат дастури тўғрисида”ги фармонида вояга етмаганларга нисбатан жиноий жавобгарликни янада либераллаштириш вазифаси белгиланган эди.
Қонунга кўра, вояга етмаганларга нисбатан озодликни чеклашнинг ҳамда озодликдан маҳрум қилишнинг энг кам муддати олти ойдан бир ойгача қисқартирилди.
Таъкидланганимиздек, вояга етмаганга “судланганлик тамғаси” қўйилса, бу унинг ҳаётига салбий таъсир қилиши турган гап. Шунинг учун эндиликда уларни бу тамғадан халос қилиш амалиёти йўлга қўйилди.
Хулоса ўрнида айтиш керакки, Қонун билан вояга етмаганларнинг жиноий жавобгарлиги янада либераллаштирилиши эндиликда ўн саккиз ёшга тўлгунига қадар содир этган жинояти учун жазони ўтаб бўлган шахсга ҳаётини судланганлик тамғасидан холи тарзда давом эттириши учун уларга шароит яратилади.
ОЙБЕК ЖУМАНОВ,
Сурхондарё вилоят судининг жиноят ишлари бўйича судьяси
У каждого государства существует символы независимости и суверенитета. Государственный гимн Республики Узбекистан является признаком и символом нашего государственного суверенитета и представляет страну на международных отношениях.
10 декабря 1992 года был принят закон Республики Узбекистан о Государственном гимне. Настоящий закон состоит из 13 стетьей. Автором текста Государственного гимна Республики Узбекистан является народный поэт А.Арипов, а музыкальная редакция сочинена М.Бурхановым.
Согласно статьи 2 данного Закона Государственный гимн является символом государственного суверенитета, глубокое уважение к Государственному гимну Республики Узбекистан – патриотический долг каждого гражданина Республики Узбекистан.
Согласно статьи 3 вышеуказанного закона, Государственный гимн Республики Узбекистан исполняется:
1) при вступлении в должность Президента Республики Узбекистан – после принесения им присяги;
2) при открытии и закрытии сессий Законодательной палаты Олий Мажлиса Республики Узбекистан и пленарных заседаний Сената Олий Мажлиса Республики Узбекистан;
3) при открытии торжественных собраний и заседаний, посвященных отмечаемым в Республике Узбекистан общенациональным праздникам;
4) государственными телевизионными и радиовещательными компаниями ежедневно – перед началом и по окончании вещания, а при круглосуточном вещании – в 6 часов и в 24 часа, в новогоднюю ночь – в 24 часа;
5) при открытии памятников, а также монументов, обелисков и других сооружений в ознаменование важнейших исторических событий в жизни республики, в честь выдающихся политических, государственных, военных деятелей, народных героев, деятелей науки, литературы и искусства;
6) при поднятии Государственного флага Республики Узбекистан во время церемоний и других торжественных мероприятий, проводимых государственными органами, иными организациями;
7) при встрече и проводах посещающих Республику Узбекистан с официальным визитом глав государств и правительств иностранных государств – после исполнения государственного гимна соответствующего иностранного государства;
8) во время проведения воинских ритуалов – в соответствии с общевоинскими уставами Вооруженных Сил Республики Узбекистан;
9) в образовательных учреждениях общего среднего, среднего специального, профессионального и высшего образования – при церемониях открытия нового учебного года и окончания учебного года;
10) на спортивных аренах – во время проведения чемпионатов Республики Узбекистан, международных спортивных соревнований с участием национальных сборных и во время церемониалов по случаю награждения победителей международных спортивных соревнований, представляющих спортивные сборные Республики Узбекистан.
Государственный гимн Республики Узбекистан может быть поднят во время общенациональных праздников и торжественных мероприятий при обеспечении необходимого уважения к нему.
Согласно статьи 5 закона Государственный гимн Республики Узбекистан может исполняться в оркестровом, хоровом, оркестрово-хоровом либо ином вокальном и инструментальном исполнении. При этом могут использоваться средства звукозаписи. В случае вокального и вокально-инструментального исполнения Государственный гимн Республики Узбекистан исполняется полностью, а в случаях инструментального исполнения допускается частичное исполнение гимна – проигрываются запев и припев один раз.
Государственный гимн Республики Узбекистан должен исполняться в точном соответствии с текстом и музыкальной редакцией гимна, утвержденными законом.
При публичном исполнении Государственного гимна Республики Узбекистан присутствующие выслушивают гимн стоя и прикладывают ладонь правой руки к левой стороне груди, а состоящие на военной или другой государственной службе лица в форменной одежде прикладывают руку к головному убору, если иное не предусмотрено законодательством.
В случае, если исполнение Государственного гимна Республики Узбекистан сопровождается поднятием Государственного флага Республики Узбекистан, присутствующие поворачиваются лицом к нему.
Кроме того, согласно статьи 8 закона исполнение Государственного гимна Республики Узбекистан регламентируется:
– в воинских частях, на военных судах, а также отдание воинской чести военнослужащими при исполнении Государственного гимна Республики Узбекистан – воинскими уставами;
– в органах внутренних дел, а также отдание чести лицами рядового и начальствующего состава органов внутренних дел при исполнении Государственного гимна Республики Узбекистан – правилами, устанавливаемыми Министерством внутренних дел Республики Узбекистан;
– в образовательных учреждениях правилами, устанавливаемыми Министерством высшего и среднего специального образования Республики Узбекистан и Министерством народного образования Республики Узбекистан по согласованию с заинтересованными организациями.
Лица, виновные в нарушении законодательства о Государственном гимне Республики Узбекистан, несут ответственность в установленном порядке.
В статьи 2031 Кодекса об административном ответственности Республики Узбекистан установлена ответственность за нарушение законодательства о государственных символах и такое нарушение влечет наложение штрафа на граждан до трех, а на должностных лиц от трех до семи минимальных размеров заработной платы.
А также, согласно статьи 215 Уголовного кодекса Республики Узбекистан надругательство над государственными символами Республики Узбекистан или Республики Каракалпакстан несет уголовную ответственность и наказывается штрафом до двадцати пяти минимальных размеров заработной платы или обязательными общественными работами до трехсот шестидесяти часов либо исправительными работами до трех лет.
Контроль за исполнением закона осуществляется органами внутренних дел.
Одним словом можно сказать, что государственный гимн является символом нашей независимости и мы должны гордиться им.
Мазкур семинарда вилоят судининг фуқаролик ишлари бўйича судьялари, фуқаролик ишлари бўйича туманлараро (туман) судлари судьялари, прокуратура, ички ишлар органлари, вилоят Соғлиқни сақлаш бошқармаси, вилоят Сил касалликлари ва психиатрия диспанцерлари масъулари, “Адолат” социал демократик партияси вакиллари ҳамда АКТ ходимлари иштирок этишди.
Ташкил этилган ушбу семинарда масъуллар томонидан Шахсни ғайриихтиёрий тартибда психиатрия стационарига ётқизиш ёки унинг ушбу муассасада ётиши муддатини узайтириш ҳамда шахсни сил касаллигига қарши кураш муассасасининг ихтисослаштирилган бўлимига ғайриихтиёрий тартибда ётқизиш ёки унинг ушбу муассасада ётиши муддатини узайтириш тартиблари ва ушбу тоифадаги аризалар билан судга мурожаат қилиш тартиби, тақдим этиладиган ҳужжатлар, судда иштирок этиш билан боғлиқ процессуал ҳуқуқ ва мажбуриятлар, шахсни ғайриихтиёрий тартибда психиатрия муассасасига олиб боришда ва ётқизишда жамоат хавфсизлигини таъминлаш, яъни бу борада суд ҳужжатларининг ижросини таъминлашда масъул шахслар, суд қарорларини юбориш механизми, электрон ҳужжат алмашинувини интеграциялашга доир масалалар юзасидан сўз юритилди.
Бундан ташқари, семинар давомида фуқаролик ишлари бўйича судларда алоҳида тартибда кўриладиган ишлар яъни шахсни ғайриихтиёрий тартибда психиатрия стационарига ётқизиш;
-унинг ушбу муассасада ётиши муддатини узайтириш;
-шахсни сил касаллигига қарши кураш муассасасининг ихтисослаштирилган бўлимига ғайриихтиёрий тартибда ётқизиш;
-унинг ушбу муассасада ётиши муддатини узайтириш тартиблари бўйича амалиётда учрайдиган муаммоларни бартараф этиш ҳамда муомалага лаёқатсиз деб топиш ҳақидаги ишларни судда кўриб чиқиш тартиби, ҳал қилув қарори ижроси бўйича ҳамкор ташкилотлар билан келишиб олинди.
Шунингдек, ортиқча оворагарчиликнинг олдини олиш мақсадида суд ва тиббиёт муассасалари ўртасидаги жараёнларни тўлиқ рақамлаштириш, васийси бўлмаган шахсларни «Мурувват» уйларига жойлаштириш тартибини соддалаштириш механизмларини жорий этиш лозимлиги қайд этилди.
Қизғин муҳокамалар давомида ҳамкор ташкилотлар томонидан билдирилган бир қатор муҳим таклифлар илгари сурилди.
УКТАМ МАМАДИЕВ,
Сурхондарё вилоят судининг фуқаролик ишлари бўйича судьяси
Жумладан, оммавий ахборот воситалари ва кенг жамоатчилик вакилларини судлар фаолияти билан яқиндан таништириш, жамоатчиликка суд интерактив хизматлари ва коррупцияга қарши курашишда судларнинг роли ҳақида маълумот бериш мақсадида Сурхондарё вилоят маъмурий судида “Очиқ эшиклар куни” ташкил этилди.
Тадбирни вилоят маъмурий суди раиси Р.Ғуломов кириш сўзи билан очиб, барчани “8 декабрь – Ўзбекистон Республикаси Конституцияси қабул қилинганлигининг 33 йиллиги байрами” билан самимий табриклади.
Шундан сўнг вилоят маъмурий суди раиси Р.Ғуломов ўз сўзида Сурхондарё вилоят маъмурий суди томонидан судья ва суд ходимларининг хизмат ҳамда хизматдан ташқари юриш-туриш, одоб-ахлоқ қоидаларига, меҳнат ва ижро интизомига риоя қилиши, хизмат вазифаларини виждонан бажариши, сабр-қаноатли, тоза ва ҳалол бўлиши, манфаатлар тўқнашувига йўл қўймаслиги, шунингдек, коррупциянинг ҳар қандай кўринишига қарши муросасиз курашиш бўйича бир қатор ишлар амалга оширилиб келинаётганлигини таъкидлади.
Хусусан, коррупцияга қарши курашиш бўйича судьялар ва суд аппарати ходимлари ўзларига юклатилган вазифалар ва берилган топшириқларни ўз вақтида ва сифатли бажариш, судья ва суд аппарати ходимларига маънавий, ахлоқий жиҳатдан юксалтириш мақсадида ҳар ойида камида битта бадиий китоб ўқиш, умумий ва соҳавий қонунчилик ҳамда мансаб йўриқномаси юзасидан билим ва кўникмаларини баҳолаш бўйича савол-жавоблар ўтказиш, ушбу соҳага оид семинар машғулотлари ўтказиб бориш ва коррупция оқибатларини тушунтириш ҳамда видеороликлар намойиш қилиш юзасидан ҳам бир қатор ишлар амалга ошириб келинган.
Шу билан бирга, вилоят ҳудудида содир этилган коррупциявий ҳолатларни чуқур таҳлил қилган ҳолда Коррупцияга қарши курашиш бўйича ҳудудий кенгашларга ахборот киритиш амалиёти ҳам йўлга қўйилган.
Бундан ташқари, вилоят маъмурий судининг судьялари томонидан бугунги кунда мамлакатимизда суд-ҳуқуқ тизимида амалга оширилаётган ислоҳотлар доирасида судларнинг моддий-техник базасини мустаҳкамлаш, судья ва суд ходимлари учун муносиб иш шароитларини яратиш масаласига алоҳида эътибор қаратилганлиги, бу каби юксак эътибор одил судловни амалга ошириш, соҳа вакилларига судьялик фаолиятини амалга оширишда, энг асосийси, инсон ҳуқуқ ва манфаатларини таъминлашда, одил қарорлар қабул қилишда муҳим омил бўлаётганлиги таъкидлаб ўтишди.
Якунда оммавий ахборот воситалари ва кенг жамоатчилик вакиллари билан фикр алмашиниб, уларнинг соҳага доир берилган саволларига масъуллар томонидан жавоблар берилди.
Мамлакатимизда гиёҳванд моддалар ноқонуний айланишининг олдини олиш борасида профилактик тадбирлар ўтказилаётган бўлса-да, баъзилар оғу савдосига қўл ураётгани ташвишланарлидир. Сариосиёлик Адхам Турдиев (исм-фамилия ўзгартирилган) ўзига тўғри йўлни танлаш ўрнига мўмай даромад топиш илинжида бўлади.
Адхам 2025 йил май-июнь ойларидан бошлаб “гашиш” гиёҳвандлик воситасини истеъмол қилиб келар эди. Ўзининг танишидан олган гиёҳвандлик воситасини бир қисмини истеъмол қилиб, қолганини уйидаги боғ ичида кўмиб сақлаб келади. Адхамнинг уйдагилари эса унинг бу қилмишидан бехабар эди. Кунларнинг бирида унга Сариосиё туманида яшовчи таниши телефон қилиб, “ука, сен тоғда яшайсан, “чарс” гиёҳвандлик воситаси сотадиган танишинг йўқми, олмоқчиман” дейди, шунда у ўзида танишидан олган “гашиш” гиёҳвандлик воситаси борлигини айтганида, телефон қилган таниши сотиб олишлигини билдириб, уни туман марказига чақиради. Адхам уйидаги оғуни шимини чўнтагига солиб йўлга отланади.
Гиёҳвандлик воситасини қонунга хилоф равишда сотиб ўтказишни мақсад қилган Адхам ёнида бўлган оғуни 500.000 сўмга сотган вақтида тезкор ходимлар томонидан ушланиб, ундан олиб келган оғуси ашёвий далиллар ҳужжатлаштириб олинади.
Жиноят ишлари бўйича Узун туман судида бўлиб ўтган очиқ суд мажлисида судланувчи ва гувоҳларнинг кўрсатувларини тингланиб, жиноят иши ҳужжатларини ўрганиб чиқиб, ишда мавжуд бўлган далилларга баҳо бериб, тарафларнинг музокара нутқларини муҳокама қилиб, суд оғуфуруш Адхам Турдиевга нисбатан ўз ҳукмини эълон қилди.
Эндигина 21 ёшни қаршилаган Адхам 7 йил панжара ортига равона бўлди. Албатта, жиноятга жазо муқаррар.
Хулоса ўрнида айтиш керакки, инсон ҳаётига хавф туғдирадиган гиёҳвандлик иллатини йўқотиш ва бу иллатни тарқалишини олдини олиш ҳар биримизнинг бурчимиздир.
Ҳозирда мамалакатимизда жисмоний, руҳий, иқтисодий ёки жинсий зўравонлик қурбони бўлаётган хотин-қизларнинг ҳуқуқларини ҳимоя қилиш борасида кескин чора-тадбирлар амалга оширилиб келинмоқда.
Бу борада 2019 йил 2 сентябрь куни “Хотин-қизларни тазйиқ ва зўравонликдан ҳимоя қилиш тўғрисида”ги Қонун, 2023 йил 11 апрелдаги 829-сонли Қонуни асосида Ўзбекистон Республикаси Жиноят кодексининг 1261-моддаси оилавий (маиший) зўравонлик шунингдек, Ўзбекистон Республикаси Маъмурий жавобгарлик тўғрисидаги кодексининг 592-моддаси оилавий (маиший) зўравонлик каби нормалар билан мустаҳкамлаб қўйилган. Бундан ташқари, Ўзбекистон Республикаси Олий Мажлиси Сенатининг Хотин-қизлар ва гендер тенглик масалалари қўмитаси, тегишли вазирлик ва идоралар иштирокида ишчи гуруҳлар ташкил этилганлиги, аҳоли ўртасида маънавий-ахлоқий муҳитни яхшилаш, тарғибот ҳамда тушунтириш ишлари йўлга қўйилаётганлиги хотин-қизларнинг ҳуқуқлари нақадар ҳимоя қилинаётганлигини яққол тимсоли ҳисобланади.
Дунёда ҳар бир инсон қадрли ва дахлсиздир, аммо афсуски, айни пайтда ҳам миллионлаб хотин-қизлар турли кўринишдаги зўравонликка дуч келмоқда. Жисмоний, руҳий, иқтисодий ёки жинсий зўравонлик – қайси шаклда бўлишидан қатъи назар, бу жамиятнинг инсонийлик меъёрларига зид ҳамда келажагимизга катта таҳдиддир.
Хотин-қизларга нисбатан зўравонликни камайтириш ва тугатиш учун ёлғиз курашнинг ўзи камлик қилади. Бу муаммога бутун жамият жавобгар ҳисобланади.
Қуйида бу борада бир қатор ташаббуслар келтирилади:
Оиладан бошлаш: болаларга хурмат, инсоф ва бағрикенглик руҳида тарбия бериш;
Маориф ва таълим: мактаб ва олий таълим муассасаларида зўравонликнинг зарари ҳақида тушунтириш ишларини кучайтириш;
Қонунчиликни мустаҳкамлаш: аёллар ҳуқуқларини ҳимоя қиладиган механизмларни янада кучайтириш ва амалий самарадорлигини ошириш;
Жамоатчилик назорати: зўравонлик ҳолатларини кўрмасликка олмаслик, уларни яширмаслик, аксинча, ҳуқуқни муҳофаза қилувчи органларга маълум қилиш.
Шунингдек, зўравонликдан жабр кўрганлар учун психологик ва ҳуқуқий хизматларни кенгайтириш.
Баъзан битта сўз, бир мурожаат, бир қўллаб-қувватлаш хатти-ҳаракат ҳам бир инсоннинг ҳаётини ўзгартиради. Агар атрофимизда зўравонликка учраётган аёлни кўрсак, бефарқ бўлмаслигимиз керак. Жабрланувчига ёрдам қўлини чўзиш – бу фақат эзгулик эмас, балки жамият олдидаги фуқаролик бурчидир.
Хотин-қизларга нисбатан зўравонлик бу – шaxсий эмас, ижтимоий муаммо. Уни йўқ қилиш учун эса бирлашган ҳолда ҳаракат қилиш зарур. Ҳар биримиз оилада, ишда, кўчада – қаерда бўлмайлик, хурмат ва инсонийликни устувор қила олсак, зўравонликсиз келажак барпо этишга ҳисса қўшган бўламиз.
Ўзбекистон Республикаси Маъмурий жавобгарлик тўғрисидаги кодексининг 592-моддасида белгиланган ҳуқуқбузарликларни содир этиш, яъни оила аъзоларига нисбатан ҳуқуқларни чеклаш – таълим олиш, меҳнат қилиш, соғлиқни сақлаш ва мулкдан фойдаланиш ҳуқуқига тўсқинлик қилиш, мол-мулкка зарар етказиш – шахсий ашёлар ва мулкка қасддан шикаст етказиш, психологик ва иқтисодий тазйиқ – оиладаги тенгликни бузиш, шахснинг эркинлигини чеклаш каби ҳолатларга йўл қўйилган тақдирда маъмурий ҳуқуқбузарлик сифатида баҳоланади ва жавобгарликка тортилади.
Шунингдек, бу каби ҳолатларга йўл қўймаслик борасида мамлакатамизда бир қатор амалий ишлар жумласига, зўравонликка учраган шахслар учун ҳимоя ордерлари, психологик ёрдам хизматлари ташкил этилмоқда.
Ички ишлар органлари ва судлар томонидан маъмурий жавобгарлик чоралари қўлланилмоқда, такрорий ҳолатларда эса жиноий жавобгарликка тортиш механизми ишга туширилмоқда.
Оиладаги тенглик ва шахсий дахлсизликни таъминлашга қаратилган муҳим ҳуқуқий асос мавжудлиги;
Қонунчилик ислоҳотлари ва амалий чоралар жамиятда зўравонликка нисбатан муросасиз муносабатни шакллантирилаётганлиги;
Профилактика ва тарғибот ишлари оилаларда соғлом муҳитни таъминлашга хизмат қилаётганлиги;
Давлат органлари, нодавлат ташкилотлар ва халқаро институтлар иштирокида кенг кўламли ишлар амалга оширилаётганлигини таъкидлаш лозим.
Хулоса қилиб айтганда, мамлакатимизда оилавий (маиший) зўравонликка қарши курашиш, хотин-қизларни ҳуқуқларини ҳимоя қилиш борасида қонунчилик, институционал ва амалий чоралар уйғунлигида амалга оширилиш билан бир қаторда бу жараён шахснинг ҳуқуқ ҳамда эркинликларини ҳимоя қилиш, жамиятда маънавий-ахлоқий муҳитни мустаҳкамлаш ҳамда тенгликни таъминлашга хизмат қилади.
БЕҲРУЗ СИДИҚОВ,
Жиноят ишлари бўйича Музработ туман судининг тергов судьяси
Мамлакатимизда 9 декабрь – Халқаро коррупцияга қарши курашиш кунига бағишланган Аксилкоррупция ойлиги ўтказилмоқда. Шу жумладан, Сурхондарё вилоят судида ҳам ушбу тадбир ўтказилди.
Хусусан, оммавий ахборот воситалари ва кенг жамоатчилик вакилларини судлар фаолияти билан яқиндан таништириш, жамоатчиликка суд интерактив хизматлари ва коррупцияга қарши курашишда судларнинг роли ҳақида маълумот бериш мақсадида Сурхондарё вилоят судида “Очиқ эшиклар куни” ташкил этилди.
Бу тадбирда Термиз давлат педагогика институти ўқитувчи ва профессорлари ҳам иштирок этишди. Иштирокчилар суднинг суд мажлислар зали, архив ва девонхона фаолияти, суд биносида ташкил этилган адвокатлар хонаси, прокурор хонаси ҳамда фуқаролар учун яратилган шароитлар билан танишди. Айниқса, фуқаролар учун қулайлик яратиш мақсадида жорий этилган суд интерактив хизматлари, улардан фойдаланиш тартиб ҳамда суд мажлисларида масофадан туриб қатнашиш имкониятлари кенг жамоатчиликка тўлиқ тушунтирилди.
Бундан ташқари, вилоят судининг жиноят, фуқаролик ва иқтисодий ишлар бўйича судьялари томонидан бугунги кунда мамлакатимизда суд-ҳуқуқ тизимида амалга оширилаётган ислоҳотлар доирасида судларнинг моддий-техник базасини мустаҳкамлаш, судья ва суд ходимлари учун муносиб иш шароитларини яратиш масаласига алоҳида эътибор қаратилганлиги, бу каби юксак эътибор одил судловни амалга ошириш, соҳа вакилларига судьялик фаолиятини амалга оширишда, энг асосийси, инсон ҳуқуқ ва манфаатларини таъминлашда, одил қарорлар қабул қилишда муҳим омил бўлаётганлиги таъкидлаб ўтишди.
Ўтказилган тадбир давомида маърузачилар судда кўриладиган ишлар тоифаси, суднинг ваколатлари, ишларни кўришнинг процессуал тартиблари ҳамда судларда жорий йилнинг ўтган даври мобайнида кўрилган ишлар таҳлили ҳақида ҳам маълумот берилди.
Коррупцияга қарши курашиш бугунги куннинг энг долзарб масалаларидан бири ҳисобланиши, шу сабабли тадбирда коррупцияга қарши курашишда судларнинг роли ва бу тоифадаги жиноятларни содир этган шахсларга тайинланадиган жазо турлари ҳақида ҳам сўз борди.
Очиқлик ва шаффофлик судловни амалга оширишнинг муҳим кафолати ҳисобланади. Жамоатчилик назоратини таъминлаш судга нисбатан жамият ишончини оширади. Шу муносабат билан бугунги кунда суд муҳокамаси ошкоралиги ва судлар фаолиятига доир ахборотни олиш ҳуқуқини амалга ошириш учун зарур шароитларни яратилмоқда.
Якунда оммавий ахборот воситалари ва кенг жамоатчилик вакиллари билан фикр алмашиниб, уларнинг соҳага доир берилган саволларига масъуллар томонидан жавоблар берилди.
КОМИЛЖОН НАЗАРОВ,
Сурхондарё вилоят судининг жиноят ишлари бўйича судьяси
Академик Акмал Саидовнинг 2018 йили чоп этилган “Ўзбекистон Конституцияси тарихи” номли китобида баён этилишича, “Конституция” атамаси ҳуқуқий тушунча сифатида узоқ йиллар давомида турлича маъноларда қўллаб келинган. Аслида “constitution” сўзи лотинча бўлиб, “тизим, тартиб ўрнатиш, барпо этиш, ташкил қилиш” деган луғавий мазмунларни беради. Рим империяси даври қонунчилигида “конституция” атамаси императорнинг турли хил фармойишларини, яъни ҳуқуқ манбалари ҳисобланган эдиктлар, мандатлар, декретлар, рескриптлар ва бошқа шу каби ҳужжатларни англатган бўлса, кейинчалик узоқ давр мобайнида у “статус” сўзининг маънодоши сифатида қўлланилган.
Мисол учун, Рим императори Каракалла 212 йилда эълон қилган эдиктлардан бири шундай, яъни “статус” деб номланган бўлиб, мазкур ҳужжат пилигримларнинг, демакки Рим ҳокимияти истило этган мамлакатлар ва ҳудудлар аҳолисининг ҳуқуқларига бағишланган.
Ўрта асрларга келиб айрим диний ҳужжатларни конституциялар деб аташ расм бўлган. Буюк француз инқилобидан кейинроқ, 1790 йил 12 июлда “Руҳонийларнинг фуқаролик конституцияси” (“Constitution civil du clerge”) деган қонун қабул қилинган. Ўрта асрларда баъзан феодалларнинг имтиёзлари ва эркинликларига доир турлича ҳужжатлар ҳам “конституция” деб юритилган. Ҳозирги кунга яқинроқ даврларга назар солинса, Халқаро меҳнат ташкилотининг низоми (устави) “конституция” номи билан аталганини кузатиш мумкин.
Дунё миқёсида “конституция” атамасининг ҳозирги маъносида талқин этилишида АҚШнинг 1787 йилги Конституцияси алоҳида аҳамият касб этди. Зотан, у инсоният тарихида биринчи ёзма Асосий Қонун бўлиб, бундан 238 йил илгари қабул қилинган.
Ўтган даврда АҚШ Конституцияси ўзига хос американча конституциявий тажрибани мужассам этибгина қолмай, балки замонавий Конституция ва конституцияшунослик мактабига асос солди. Конституция тушунчасини очиб беришда унинг моҳияти муҳим аҳамият касб этади. Турли мамлакатларда турли ҳуқуқий оқимлар вакиллари Конституция моҳиятини турлича таърифлайдилар. Масалан, табиий ҳуқуқ мактаби вакиллари Конституция – халқ (миллат)нинг умумий иродасини ифодаловчи ўзига хос ижтимоий шартномадир, дейдилар. Норматив ҳуқуқ назарияси вакиллари эса, Конституция бу олий ҳуқуқий норманинг ифода этилишидир, деб тушунадилар.
РУФАТ БЕГИМОВ,
Сурхондарё вилоят судининг иқтисодий ишлар бўйича судьяси
Барча ҳуқуқлар ҳимояланган 2026 | Сурхондарё вилоят суди