30Yan Янгиликлар

ФИРИБГАРГА ЖАЗО МУҚАРРАР

очерк

Қилмиш-қидирмиш, деб бежизга айтишмайди. Ҳар бир қилган жиноятнинг албатта, жазоси бор.

Бахром Аннаев (исм-шарифлар ўзгартирилган) бир ташкилотда яхшигина нуфузли иш қилиб келарди. Уни кўрган одам, яхши баҳо беради. Лекин, ҳа бир лекини борда. Уни фақат иши тушганлар билади.

Кунларнинг бирида у бир фуқаро билан телефон орқали суҳбатлашиб, фуқарони давлат ишига, яъни ким божхона органларига танишлари орқали ишга жойлаштириб қўйишини айтади. Албатта текинга эмас, эвазига хизмат ҳаққига 1.000 АҚШ доллари беришини талаб қилади. Бахромни бу ҳаракатлари қонунга хилоф эканлигини билган фуқаро ҳуқуқни муҳофаза қилувчи идораларга хабар беради.

Шундан сўнг Бахром ўзи талаб қилган 1.000 АҚШ долларини келишилган жойда фуқародан олган тезкор-қидирув гуруҳ ходимлари томонидан ўтказилган тадбир вақтида ашёвий далиллар билан қўлга олинади.

Энди эса у бу қилмиши учун судда жавоб берадиган бўлди. Суд мажлисида судланувчи Бахром Аннаев айбига тўлиқ иқрор ва қилмишидан пушаймонлигини билдириб, суддан қонуний енгиллик беришни сўради. Афсус надомадлар эса кеч.

Суд Бахромни Жиноят кодексининг тегишли моддалари айбдор деб топиб, унга қилган жиноятига мос равишда бюджет ва давлат иштирокидаги ташкилотларда мансабдорлик ҳамда моддий жавобгарлик юклатилган вазифаларда ишлаш ҳуқуқидан маҳрум қилан ҳолда озодликдан маҳрум қилиш жазоси тайинлади.

Хулоса қилиб айтганда, ёлғон ҳамиша зарар келтиришини, ёлғон гап талофат келтиришини ўзимиз англаб етишимиз зарур.

АЗАМАТ ШОМУРОДОВ,

Сурхондарё вилоят судининг жиноят ишлари бўйича судьяси

30Yan Янгиликлар

ТАДБИРКОРНИНГ БУЗИЛГАН ҲУҚУҚИ ТИКЛАНДИ

очерк

Маълумки, иқтисодий суд ишларини юритишдан кўзланган асосий мақсад иқтисодиёт соҳасида корхоналар, муассасалар, ташкилотлар ва фуқароларнинг бузилган ёки низолашилаётган ҳуқуқларини ёхуд қонуний манфаатларини ҳимоя қилиш, иқтисодиёт соҳасида қонунийликни мустаҳкамлаш ва ҳуқуқбузарликларнинг олдини олишга кўмаклашишдан иборат.

Иқтисодиётнинг асосий ҳаракатлантирувчи кучи ҳисобланган тадбиркорлик субъектларининг ҳуқуқлари ва қонуний манфаатларини ҳар томонлама ҳимоя қилиш, улар учун қулай тадбиркорлик муҳитини яратиш ва улар иштирокидаги низоларни қонун ҳужжатларига асосан синчковлик билан адолатли кўриб чиқиш муҳим аҳамиятга эга.

Бу борада иқтисодий судлар томонидан ҳам бевосита низоларни кўриб чиқишда тадбиркорлик субъектлари ўзларининг бузилган ҳуқуқлари ва қонуний манфаатларини суд орқали тўлиқ ҳимоя қилишларини таъминлаш мақсадида даъво аризаларидаги ҳар бир ҳолат синчковлик билан ўрганилиб, тадбиркорлик субъектларининг ҳуқуқлари тикланмоқда.

Жумладан, сўнгги пайтларда иқтисодий судларда мазмунан кўрилаётган ишлар орасида банк кафолати шартномасидан келиб чиқувчи низолар ҳам учраб турибди. Бу борада судлар томонидан тарафларга низони ўзаро келишув йўли билан ҳал қилиш, келишув битими ва медиатив келишув институтлари орқали низони ҳал этишнинг аҳамияти ва афзалликлари борасида тушунтиришлар берилиб келинмоқда.

Фикримизни амалий мисол билан давом эттирадиган бўлсак, Ўзбекистон Савдо-саноат палатаси Сурхондарё вилоят ҳудудий бошқармаси даъвогар акциядорлик тижорат банки манфаатида иқтисодий судга даъво аризаси билан мурожаат қилиб, жавобгар “W.I.S” масъулияти чекланган жамиятидан 130 012 АҚШ доллари қарздорлик, 24 850 АҚШ доллари миқдоридаги бир марталик фоиз, жами 154 862 АҚШ доллари қарздорликни ундириш ва ундирувни қўшимча жавобгар “Z.Z” масъулияти чекланган жамиятига тегишли гаров мулкига қаратиш ва гаров мулкининг ким ошди савдосидаги бошланғич реализация баҳосини белгилаб беришни сўраган.

Денов туманлараро иқтисодий судининг 2025 йил 22 августдаги ҳал қилув қарори билан даъвогарнинг даъво талаблари тўлиқ қаноатлантирилган.

Ишни Сурхондарё вилоят суди иқтисодий ишлар бўйича судлов ҳайъати кассация инстанциясида қайта кўриш жараёнида суд мажлисида иштирок этган тадбиркорлик субъекти вакиллари биринчи инстанция суди ҳал қилув қарорининг 24 850 АҚШ доллари миқдоридаги бир марталик фоиз ундириш қисмини 3 004,06 АҚШ долларига камайтириш ҳақида қарор қабул қилишни сўрашган.

Судлов ҳайъати томонидан биринчи инстанция суди даъво аризасини тўлиқ қаноатлантириш тўғрисида барвақт хулосага келганлиги, ишни мазмунан кўриб чиқишда моддий ҳуқуқ нормалари нотўғри қўлланилганлиги аниқланди.

Жумладан, даъвогар ва жавобгар ўртасида 2020 йил 30 декабрда тузилган 950-сонли кафолат тўлов хизмати шартномасига асосан даъвогар банк (кредитор) жавобгар мижоз (қарздор)нинг хусусий секторни ривожлантириш Ислом корпорацияси томонидан ажратилган қарз маблағлари учун тузилган шартномасига кўра 52 ой муддатга, СВОП курс +4,7 фоиз маржа устама ҳақ билан 600 000 АҚШ долларигача миқдорида қарзларини тўлаб бериш кафолатини олган.

Банк томонидан жавобгарга 2024 йил 3 декабрда 44 681,36 АҚШ доллари, 2025 йил 6 мартда 44 681,36 АҚШ доллари, 2025 йил 5 июнда 44 681,36 АҚШ доллари кафолат суммалари тўлаб берилган бўлиб, тарафлар ўртасида тузилган шартноманинг иловаси ҳисобланган тўлов жадвалининг 13, 14, 15-қаторларида кафолат суммасига нисбатан банк кафолат хизмати фоизи 2025 йилнинг 10 июнь ҳолатига жами 24 850 АҚШ долларини эмас, балки 3 004,06 АҚШ долларини ташкил қилганлиги аниқланди.

Шу асосга кўра, биринчи инстанция судининг ҳал қилув қарори ўзгартирилиб, даъво аризасидаги 24 850 АҚШ доллари миқдоридаги бир марталик банк фоизи ундириш талабининг 21 845 АҚШ долларига тенг қисми асоссизлиги учун бекор қилиниб, тадбиркордан банк ҳисобига    24 850 АҚШ доллари ўрнига 3 004,06 АҚШ доллари ундирилиши белгиланди ҳамда тадбиркорнинг бузилган ҳуқуқлари тикланди.

Хулоса ўрнида айтиш мумкинки, иқтисодий судлар томонидан тадбиркорлик субъектлари иштирокида кўрилаётган ҳар бир даъво аризаси қонун ҳужжатлари асосида синчковлик билан кўриб чиқилиши, ишни кўриш жараёнида тадбиркорлик субъектларининг фаолияти қўллаб-қувватланиши ҳамда уларнинг иқтисодий ночор аҳволга тушиб қолишининг олдини олиш учун қонун доирасида барча зарурий чоралар кўрилиши билан бирга, уларда амалдаги қонунларга нисбатан ҳурматда бўлиш ҳамда шартнома интизомига риоя қилиш муносабати шакллантириб борилмоқда.

АСҚАР МАМАРАИМОВ,

Сурхондарё вилоят судининг иқтисодий ишлар бўйича судьяси

30Yan Янгиликлар

Қонунчиликдаги янгиликлар: Кредит низоларига нисбатан замонавий ёндашувлар

Мамлакатимизда банк соҳасини ривожлантириш, фуқароларга банк хизматларидан фойдаланишда янада қулайликлар яратиш борасида кўплаб ишлар амалга оширилмоқда.

Сўнгги йилларда банк хизматларига бўлган эҳтиёжнинг ўсиши бараварида кредит битимларига оид низолар ва уларнинг турлари ҳам кўпайиб бормоқда. Айниқса яқин вақтлар оралиғида фирибгарлик ёки ҳужжатларни сохталаштириш йўллари билан ўзга шахсларнинг номига кредит маблағлари олишга эришиш ва уни ўз эҳтиёжлари йўлида сарф этиш ҳолатларига жуда кўп маротаба дуч келинмоқда.

Ўзбекистон Республикаси Адлия вазирлиги ҳамда Марказий банк томонидан 2026 йил 21 январь кунида қабул қилинган “Кредит ва тўлов ташкилотлари, тўлов тизими операторлари томонидан жисмоний шахсларга масофадан молиявий хизматлар кўрсатишда ахборот хавфсизлиги ва киберхавфсизликни таъминлаш ҳамда фрод ҳолатларининг олдини олиш бўйича минимал талаблар тўғрисида”ги Низом қабул қилиниши юқоридаги каби ҳолатлардан жабрланган шахсларга қонуний ёрдам кўсатишни назарда тутувчи норматив-ҳуқуқий ҳужжатлардан бирига айланди.

Унга кўра, кредит ташкилоти фрод ҳолати натижасида номига онлайн кредит расмийлаштирилган фуқарога у суриштирувчи, терговчи, прокурорнинг қарори ёки суднинг ажримига асосан жабрланувчи деб эътироф этилганда, мазкур онлайн кредит ва у билан боғлиқ фоизларни ҳисоблашни ҳамда ундан ундиришни тўхтатади.

Кредит ташкилоти эса ўз навбатида онлайн кредит ажратишда фрод ҳолатини содир этган шахсдан етказилган моддий зарарни регресс тартибида ундириш ҳуқуқига, агар фрод ҳолатига шубҳа қилган тақдирида эса қонунчиликда белгиланган тартибда шикоят қилиш ҳуқуқига эга бўлади.

Агар суриштирув, дастлабки тергов натижалари ёки суднинг қарорига асосан фрод ҳолати юз бермаганлиги аниқланса кредит ташкилоти кредит ташкилоти онлайн кредит ва у билан боғлиқ фоизларни ҳисоблашни ҳамда ундиришни давом эттиради.

Ушбу норматив-ҳуқуқий ҳужжат жиноят оқибатида зарар кўрган жабрланувчи ҳамда кредиторларнинг ўз ҳуқуқларини тиклашга бўлган ишончини ошириш билан бир қаторда, кредит ташкилотларидан онлайн тарзда кредитлар ажратиш тизимини ва шахсни идентификация қилиш жараёнини такомиллаштириш бўйича замонавий чора-тадбирлар амалга оширишни ҳам талаб қилади.

ДИЛМУРОД ЖУМАЕВ,

Сурхондарё вилоят суди судья катта ёрдамчиси

29Yan Янгиликлар

ОИЛАВИЙ ЗЎРАВОНЛИККА УЧРАГАН ШАХСЛАР ҚОНУН ҲИМОЯСИДА

Сўнги йилларда аёллар ва болаларни турли зўравонлик ҳамда таҳдидларга учрагани ҳолати бўйича судларда келиб тушган иш материаллари кўрилиб, қонун доирасида чора кўрилмоқда. Жабрланувчилар бегона шахсларнинг зуғумидан кўра оилавий зўравонликдан кўпроқ азият чекмоқда.

Бундай аянчли ҳолатлар аёллар ва болалар ҳуқуқларини ҳимоясини кучайтиришни тақозо этади.

Ўзбекистон Республикаси Маъмурий жавобгарлик тўғрисидаги кодекснинг 59²-моддасига кўра, х59²-моддасига кўра,  Оилавий (маиший) зўравонлик хотинига (эрига), собиқ хотинига (собиқ эрига), бир рўзғор асосида биргаликда яшаётган шахсга ёки умумий фарзандга эга бўлган шахсга нисбатан содир этилган мулк, таълим олиш, соғлиқни сақлаш ва (ёки) меҳнатга оид ҳуқуқни амалга оширишга тўсқинлик қилиш, мол-мулкига ва шахсий ашёларига қасддан шикаст етказиш, худди шунингдек ушбу шахслар соғлиғининг ёмонлашувига олиб келган тарзда уларнинг шаъни ва қадр-қимматини таҳқирлаш, уларни қўрқитиш, яқин қариндошларидан ажратиб қўйиш, башарти жиноят аломатлари, шунингдек ушбу Кодексда назарда тутилган бошқа ҳуқуқбузарликлар аломатлари мавжуд бўлмаса, – базавий ҳисоблаш миқдорининг ўн бараваридан йигирма бараваригача миқдорда жарима солишга ёки ўн суткагача муддатга маъмурий қамоққа олишга сабаб бўлади.

Ушбу ҳуқуқбузарликни маъмурий жазо қўлланилганидан кейин содир этган шахс Жиноят кодексининг 126¹-моддасига асосан жиноий жавобгарликка тортилишига асос бўлади.

Энг асосийси қонунчиликнинг мазкур нормаларидан айрим фуқароларнинг бехабарлиги натижасида бу турдаги ҳуқуқбузарлик ва жиноятлар сони кўпаймоқда.

Жиноят ишлари бўйича Ангор туман судига кўрилган оилавий зўровонлик билан боғлиқ бўлган ишлар сони кундан-кунга кўпайиб бормоқда.

Айбдор шахслар  жабрланувчидан кечирим сўраб ярашган бўлса-да, айбдор шахснинг вояга етмаган фарзандлари кўз ўнгида жанжаллашиб, вояга етмаган болаларга маънавий зарба берганлиги, жабрланувчилар айбдорга моддий қарам бўлганлиги учун даъвосидан воз кечганлиги ҳолатлари инобатга олиниб, айбдор шахсга қонун доирасида жазо тайинланиш билан таъсир чораси кўрсатилмоқда.

Суд амалиётида кўрилган оилавий зўравонлик билан боғлик ишларнинг аксарияти айбдор шахснинг спиртли ичимликни ичишга ружу қўйганлиги, эри ҳеч жойга ишламаслиги натижасида оиладаги моддий етишмовчилик, рашк асосида содир бўлган жанжаллар ташкил қилади.

Таъкидлаш керакки, судлар томонидан хотин-қизларга  ва болаларга ҳар қандай зўровонлик учун жавобгарликни муқаррарлигини таъминланади. Шунингдек, аёлларга оилавий низоларга тилига эҳтиёткорроқ бўлиши ҳам ҳар қандай зўровонликни олдини олиши мумкинлиги тушунтирилади.

ХАДИЧА РАХИМОВА,

Жиноят ишлари бўйича Ангор туман суди тергов судьяси

19Yan Янгиликлар

ИҚЛИМ ЎЗГАРИШИ ИНСОН ҲАЁТИНИНГ ЎЗГАРИШИГА ОЛИБ КЕЛАДИ

Бизни ўраб турган атроф-муҳит ягона тизимга бирлашган бўлиб, иқлимнинг табиий жараёнлари мамлакатлар чегараларини ўзгартира олмаса-да, инсонларнинг ҳаётига ва яшаш тарзига жиддий таъсир қила олади.

Янги асрда бутун дунё бўйлаб иқлим ўзгаришлари тезлашиб, унинг айрим омиллари инсоният ривожланишини секинлаштириб, баъзи ҳолларда одамлар ҳаёти учун яроқсиз бўлган маконларнинг кенгайишига олиб келмоқда.

Хусусан, ўзимиз яшаб турган Марказий Осиё ҳудудида ҳам табиий иқлим ўзгаришлари натижасида ҳаво ҳароратининг кескин кўтарилиши, қурғоқчилик каби ноодатий жараёнлар тез-тез такрорланиб бормоқда. Бундай ўзгаришларнинг оқибатида ўсимлик ва ҳайвонларнинг табиий маконларини қисқариши, айрим турларининг йўқолиб кетиши ҳолатлари кузатилмоқда.

Шунинг учун кейинги даврда мамлакат даражасида иқлим ўзгаришларига жиддий эътибор қаратилмоқда. Жумладан, Ўзбекистон Республикаси Вазирлар Маҳкамасининг 2025 йил 16 октабрдаги 648-сон қарори билан Ўзбекистон Республикаси Экология, атроф-муҳитни муҳофаза қилиш ва иқлим ўзгариши вазирлиги ҳузурида давлат муассасаси шаклида Чиқиндиларни бошқариш ва циркуляр иқтисодиётни ривожлантириш агентлиги ташкил этилиб, унинг Низоми тасдиқланди.

Ушбу Низомга кўра, республикада маиший, қурилиш, суюқ, заҳарли-кимёвий, тиббиёт ва электрон чиқиндиларни бошқариш соҳасини такомиллаштириш, шунингдек, уларни қайта ишлаш ва утилизатсия қилишнинг замонавий усулларини татбиқ қилиш ҳамда «нол чиқинди» тамойилини жорий этишга қаратилган чора-тадбирларни амалга ошириш Ўзбекистон Республикаси Экология, атроф-муҳитни муҳофаза қилиш ва иқлим ўзгариши вазирлиги ҳузурида давлат муассасаси шаклида Чиқиндиларни бошқариш ва циркуляр иқтисодиётни ривожлантириш агентлигининг асосий вазифаларидан бири этиб белгиланди.

Мазкур Ҳукумат қарори билан Вазирлар Маҳкамасининг 2018 йил 2 октабрдаги 787-сон қарори билан тасдиқланган “Санитария жиҳатидан тозалаш инфратузилмаси обйектларини жойлаштириш ва улардан фойдаланиш ҳамда маиший чиқиндилар билан боғлиқ ишларни амалга ошириш Қоидалари”га ҳам ўзгартиришлар киритилди.

Ушбу ўзгартиришларга кўра маиший чиқиндиларни тўплаш ва олиб чиқиб кетиш хизматларини кўрсатиш ҳақидаги шартнома (битим) томонлар келишуви ёки суд қарори асосида бекор қилинган, унинг амал қилиш муддати тугаган, хизмат кўрсатувчи ташкилотнинг тўловга қобилиятсизлиги ёки фаолияти тўхтатилган ҳолларда, хизмат кўрсатувчи ташкилотга бириктириб берилган ҳудуд давлат-хусусий шериклик асосида бошқа хизмат кўрсатувчи ташкилотга бириктирилгунга қадар Агентликнинг таклифига мувофиқ Қорақалпоғистон Республикаси Вазирлар Кенгаши, вилоятлар ва Тошкент шаҳри ҳокимликлари томонидан вақтинча хизмат кўрсатиш шартномаси орқали хизмат кўрсатувчи хусусий ташкилотга ёки номуайян муддатга хизмат кўрсатувчи давлат ташкилотига тўғридан-тўғри бириктириб берилишига йўл қўйилади.

Бунда фаолияти давомида алоҳида кўчмас мулкдан фойдаланадиган юридик шахслар ва якка тартибдаги тадбиркорлар мазкур кўчмас мулк жойлашган ҳудудга бириктирилган хизмат кўрсатувчи ташкилот билан ушбу Қоидаларнинг 21-бобида белгиланган тартибда қаттиқ маиший чиқиндиларни тўплаш ва олиб чиқиб кетиш бўйича шартнома тузади.

Хулоса қилиб айтганда, экология инсон тақдирига – ҳаёт тарзи ва ривожланишига доимий боғлиқ бўлган муҳим омил ҳисобланади. Демак, аждодларимизнинг хоки ётган ушбу муқаддас макондан оқилона фойдаланиш, асраб авайлаш, уни ифлослантирмасдан яроқли ҳолатда келажак авлодларга қолдириш ҳар биримизнинг бурчимиз эканлигини унутмаслик зарур.

ЖАСУР ОЧИЛОВ,

Термиз туманлараро иқтисодий судининг судьяси

16Yan Янгиликлар

Сурхондарё вилояти судлари мутасаддиларининг Термиз шаҳрида суд-ҳуқуқ масалалари бўйича сайёр қабули бўлиб ўтди

Термиз шаҳридаги “Санъат саройи”да ўтказилган сайёр қабулда суд-ҳуқуқ масалаларига доир жами 10 нафар фуқаролар қабул қилинди.

Қабул қилинган фуқаролар мурожаатларининг 2 таси жиноят, 6 таси фуқаролик, 1 таси иқтисодий ва 1 таси маъмурий судловга тааллуқлидир.

Сайёр қабулда вилоят судлари мутасаддилари томонидан 10 нафар фуқароларнинг оғзаки мурожаати тингланиб, уларга ҳуқуқий тушунтиришлар берилди.

Бундан ташқари, фуқаролик ишлари бўйича судлар томонидан 4 нафар фуқаронинг алимент ундириш тўғрисидаги аризалари кўриб чиқилиб, уларнинг аризалари қаноатлантирилди ва Мажбурий ижро бюросининг тегишли ҳудудий бўлимига юборилди.

Бу каби сайёр қабуллар суд тизимининг очиқлиги ва шаффофлигини таъминлаш, фуқароларнинг ҳуқуқий маданиятини ошириш ҳамда судларга бўлган ишончни мустаҳкамлашда муҳим аҳамият касб этмоқда.

ЗОИР РУСТАМОВ,

Сурхондарё вилоят суди раиси ўринбосари –

иқтисодий ишлар бўйича судлов ҳайъати раиси