Музработлик Дилрабо Омонова (исм-шарифлари ўзгартирилган) муқаддам икки маротаба судланган суднинг қора курсисига ўтирган. Яъни, одам савдоси ва тан жароҳати етказиш жиноятлари учун жиноий жавобгарликка тортилган. Энг қизиғи, у ҳар галги судда қилмишидан пушаймонлигини билдириб, тавба-тазарру қилган. Аммо….
Бу гал у қўшмачилик касбини эгалламоқчи бўлди. Дилрабо ўзи вақтинча яшаб келаётган Термиз шаҳрида кўп қаватли уйларни бирида яшаб келарди. Кунларнинг бирида унга “мижоз” йигит телефон қилиб, буюртма беради. Яъни, дўсти билан унинг уйига бораётганини ва қиз топиб қўйишни айтади. Шунда Дилрабо синглиси ва ўзига таниш бўлган жувонни ташриф буюрувчи мижозларни буюртмасига кўра тайёрлаб қўяди.
Хонадонга келган икки йигитни жувонлар билан жинсий алоқа қилишлари учун эвазига ҳизмат хаққи сифатида 500.000 сўм пулларни олади. Билмайдики, бу қилмишини уни жиноят кўчасига етаклайди. Тадбирга жалб қилинган йигитлар жинсий алоқа қилиб бўлиб, тегишли ишора берганидан сўнг тезкор тадбир иштирокчилари Дилрабонинг хонадонига кириб келади. Шу онда йигитлар хонадонни ювиниш хонасида бўлади. Буни қарангки, Дилрабо ошхона пичоғини олиб, яшаш хонадонида бўлган ички ишлар ходимларига намойиш қилган ҳолда тадбирга жалб этилган йигитларни ўлдириш билан қўрқитиб, уларни бирига тан жарохати етказишга ҳам улгуради.
Кўза кунда эмас, кунида синади деганларидек тезкор тадбир давомида унинг қилмиши фош этилди.
Жиноят ишлари бўйича Термиз шаҳар судида ўтказилган очиқ суд мажлисида Дилрабо Омоновага тегишли жазо тайинланди. Яна қилмиши уни панжара ортига етаклади ва суд залидан қамоққа олинди.
Инсон қадр-қиммати ҳамма нарсадан устун! Бироқ, ана шу қадриятни бир лаҳза йўққа чиқаришдан осони йўқ. Дилрабо ҳам ўзига қўлланилган жазодан бу гал тўғри хулоса чиқарармикан? Бу энди унинг виждонига ҳавола.
ОЙБЕК ҲАЙИТОВ,
Сурхондарё вилоят судининг жиноят ишлари бўйича судьяси
Судлар суд ишларини юритишда ўзига берилган қонуний ваколатлар асосида қонунчиликни мустаҳкамлаш ва ҳуқуқбузарликларнинг олдини олиш, жамиятда қонунга ва судга нисбатан ҳурматда бўлиш муносабатини шакллантириш каби муҳим вазифаларни ҳам амалга оширади.
Хусусий ажрим эса, қонун ҳужжатлари асосида судларга юклатилган муҳим вазифаларнинг ижросини таъминлашнинг муҳим процессуал воситаларидан биридир. У қонунчилик ҳужжатларини бузилиш ҳолатларига ва уни бузаётган шахсларга нисбатан суд томонидан қўлланиладиган ҳуқуқий таъсир чораси ҳисобланади.
Бошқа суд ҳужжатлари каби суднинг қонуний кучда бўлган хусусий ажрими ҳам барча давлат органлари, жамоат бирлашмалари, корхоналар, муассасалар, ташкилотлар, мансабдор шахслар ва фуқаролар учун бажарилиши мажбурийдир. Хусусий ажримни ижро этмаганлик ва бу ҳақда судга хабар бермаганлик учун қонун ҳужжатларида қатъий жавобгарлик чоралари белгилаб қўйилган.
Жиноятнинг сабабларини ва унинг содир этилишига имкон берган шарт-шароитларни бартараф қилиш тўғрисидаги тақдимнома ёки хусусий ажрим юборилган ташкилот, жамоа ёки мансабдор шахс зарур чораларни кўриши ва уларнинг натижалари тўғрисида кечи билан 1 ойлик муддат ичида тегишинча суриштирувчини, терговчи, прокурор ёки судни хабардор қилиши шарт.
Таҳлилларга кўра, Сурхондарё вилоят, жиноят ишлари бўйича туман (шаҳар) судлари томонидан 2025 йил 17 декабрь кунига қадар жами 1720 та хусусий ажримлар чиқарилган бўлиб, шундан 1575 та жиноятнинг сабаблари ва шарт-шароитларни бартараф этиш бўйича, 85 та дастлабки тергов ўтказишда йўл қўйилган камчиликлар бўйича ва 2 та фуқаро ижтимоий бурчини намунали бажарганлиги юзасидан хусусий ажримлар чиқарилган.
Хусусан, вилоят суди жиноят ишлари бўйича судлов ҳайъати томонидан жорий йилнинг ўтган даври мобайнида жами 18 та хусусий ажрим чиқарилган бўлиб, шундан 14 та жиноятнинг сабаблари ҳамда шарт-шароитларни бартараф этиш юзасидан, 1 та дастлабки тергов ўтказишда йўл қўйилган камчиликлар юзасидан, 1 та бошқа сабаблар юзасидан, шунингдек 2 та ҳимоячининг номуносиб хулқ-атвори юзасидан хусусий ажримлар чиқарилган.
Судлар томонидан чиқарилган хусусий ажримларнинг барчаси тегишли ташкилотларга ижро этишлик учун белгиланган тартибда юборилган бўлиб, уларнинг ижроси ўрганилганида, ижтимоий хавфлилиги юқори бўлган айрим жиноятлар юзасидан чиқарилган айрим хусусий ажримларнинг ижроси мазмунан умумий тарзда “муҳокама қилинди” деган мазмундаги қисқа хабарномалар билан чекланганлиги аниқланди.
Бундан ташқари, айрим хусусий ажрим бўйича ташкилотлар томонидан белгиланган талабларнинг тўлиқ бажарилмаётгани, хусусан уларнинг аксарияти хусусий ажрим ижроси бўйича расмий ахборот тақдим этиш интизомига етарли даражада амал қилмаётгани ҳам бор ҳақиқат.
Амалдаги Маъмурий жавобгарлик тўғрисидаги кодекснинг 181-моддасига кўра, мансабдор шахс томонидан суд чиқарган хусусий ажримни (қарорни) кўриб чиқмаслик ёхуд ажримда (қарорда) кўрсатилган қонунни бузиш ҳолларини бартараф этиш чораларини кўрмаслик, худди шунингдек, хусусий ажримга (қарорга) ўз вақтида жавоб бермаганлик учун маъмурий жавобгарликка тортилиши белгиланган.
Ўз навбатида, Жиноят кодексининг 232-моддасида муайян ҳаракатларни содир этиш ёхуд содир этишдан ўзини тийиш мажбуриятини юкловчи суд ҳужжатини бажаришдан бўйин товлашни маъмурий жазо қўлланилганидан кейин давом эттириш, шунингдек, суд ҳужжати ижро этилишига тўсқинлик қилиш жиноий жавобгарликка сабаб бўлиши белгиланган.
Шу каби, суднинг хусусий ажрими ижросини тўғри ташкил қилиш масаласида давлат органлари, фуқароларни ўзини-ўзи бошқариш органлари, жамоат бирлашмалари билан семинар машғулоти ташкил этилиб, туман-шаҳар миқёсида давлат органлари, фуқароларни ўзини-ўзи бошқариш органлари, жамоат бирлашмалари билан бўлган чора-тадбирларни белгилаш, бажарилган ишлар ҳақида расмийлаштирилиши лозим бўлган ҳужжатларни тайёрлаш ва шу каби масалалар ҳақида тушунтириш ишлари олиб борилди.
Ўтказилган суд амалиёти таҳлилидан келиб чиқиб, туман (шаҳар) судлари томонидан чиқарилган хусусий ажримлар бўйича тегишли чоралар кўрмаган фуқароларнинг ўзини-ўзи бошқариш органи, жамоат бирлашмаси, жамоа ёки мансабдор шахсларга тегишли муносабатлар билдирилиши, суднинг хусусий ажрими ижросини тўғри ташкил қилиш масаласида давлат органлари, фуқароларнинг ўзини-ўзи бошқариш органлари, жамоат бирлашмалари билан семинар машғулотлари ташкил этилиши, ижроси устидан ўрнатилган назоратнинг самарадорлигини ошириш ва чиқарилган хусусий ажримларнинг ҳолатини оммавий ахборот воситаларида кенг ёритиб борилиши, шунингдек ишларни кўришда қонун талабларига риоя қилиш юзасидан хато ва камчиликларга йўл қўймаслик борасида тегишли чора-тадбирлар белгилаш учун вилоят судининг кенгайтирилган навбатдаги йиғилишида барча судьяларнинг иштирокида муҳокама қилиш тавсия этилди.
Мамлакатимизда судларнинг асосий вазифаси фуқароларнинг Конституция ва қонунлар, халқаро шартномаларда, шунингдек, инсон ҳуқуқлари тўғрисидаги халқаро ҳужжатларда кафолатланган ҳуқуқлари ҳамда эркинликларини, давлат ва жамоат манфаатларини, юридик шахслар ҳамда якка тартибдаги тадбиркорларнинг ҳуқуқлари ва қонун билан қўриқланадиган манфаатларини ҳимоя қилишдан иборат.
Шу асосда судлар суд ишларини юритишда ўзига берилган қонуний ваколатлар асосида қонунчиликни мустаҳкамлаш ва ҳуқуқбузарликларнинг олдини олиш, жамиятда қонунга ва судга нисбатан ҳурматда бўлиш муносабатини шакллантириш каби муҳим вазифаларни ҳам амалга оширади.
Хулоса ўрнида айтиш керакки, суднинг хусусий ажрими ўз вақтида ва тўлақонли ижро этилиши жамиятда қонун устуворлигини мустаҳкамлашга, фуқароларнинг Конституция ҳамда қонунларга риоя қилиш руҳида тарбиялашга, жиноят ва ҳуқуқбузарликларнинг олдини олишга хизмат қилади.
Сурхондарё вилоят судининг “Судья ва суд аппарати ходимларининг маънавиятини ҳамда маданиятини оширишга қаратилган чора-тадбирлар” Режасининг ижросини таъминлаш, шунингдек судья ва суд ходимлари ўртасида соғлом турмуш тарзини тарғиб қилиш мақсадида, Сурхондарё вилоят судларида фаолият олиб бораётган судья ва суд ходимлари ўртасида футзал бўйича «Вилоят суди раиси кубоги» мусобақаси ўтказилди.
Мусобақада Сурхондарё вилояти судлари, туманлараро ва туман (шаҳар) судларининг судьялари ҳамда ходимларидан иборат таркиб топган жамоалар иштирок этди.
Кўтаринки руҳ ва уюшқоқлик билан ўтказилган мусобақада жамоалар биринчилик учун қизғин баҳс олиб бордилар. Ярим финал ўйинларидан сўнг ҳал қилувчи учрашувда вилоят суди ҳамда Сариосиё ва Узун туман судлари жамоалари баҳслашди.
Мусобақа якунига кўра, биринчи ўринни Сурхондарё вилоят суди жамоаси қўлга киритди. Иккинчи ўрин Сариосиё ва Узун туман судлари жамоасидан иборат таркибга насиб этди. Учинчи ўрин эсa Жарқўрғон, Қумқўрғон ва Қизириқ туман судлари жамоаларидан ташкил топган таркибга берилди.
Тантанали тақдирлаш маросимида мусобақанинг ғолиб жамоалари ҳамда энг фаол иштирокчиларга кубок, диплом ва эсдалик совғалари топширилди.
Мазкур спорт тадбири судьялар ва суд аппарати ходимлари ўртасида соғлом турмуш тарзини кенг тарғиб этиш, жисмоний тайёргарликни мустаҳкамлаш ҳамда жамоавийлик муҳитини кучайтиришга хизмат қилди. Бундай ташаббуслар тизимда соғлом муҳит ва самарали меҳнат фаолиятини таъминлашда муҳим омил бўлиб қолади.
МЕҲРИДДИН ХОЛБЕКОВ,
Сурхондарё вилоят судининг Кадрлар бўлими бош консультанти
Таъкидлаш жоизки, коррупция ҳар қандай давлат ва жамиятнинг сиёсий иқтисодий ривожланишига жиддий путур етказади, давлатнинг конституциявий асосларини, қонун устуворлигини заифлаштиради, пировардида инсон ҳуқуқ ва эркинларининг поймол бўлишга олиб келади. Шу боис коррупция мураккаб ижтимоий ҳодиса бўлиб, унга қарши курашиш учун алоҳида чораларни қўллаш самарали ҳисобланмайди. Коррупцияга қарши курашишда давлат ва жамиятнинг ўзаро жипслиги талаб этилади.
Шунга кўра, мамлакатимизда амалга оширилаётган суд-ҳуқуқ ислоҳотларининг мазмун-моҳияти, суд ходимларининг юриш-туриши, коррупцион ҳолатларга йўл қўймаслиги, фидоийлик билан ишлашни, оладиган иш ҳақига қаноат қилиши, агарда судда берилаётган иш ҳақи ўз эҳтиёжлари учун етарли бўлмаса, юқори иш ҳақи тўлайдиган ташкилотларда ишлаши мумкинлиги, судга келган фуқаролар билан хушмуомила бўлиши, иш бўйича тарафлар, тарафларнинг қариндошлари ва адвокатлар билан якин муносабатларга киришмаслик, ҳар бир ходим ўзини асраши лозимлиги, суд ходимлари Судьялар одоб-ахлоқи кодекси ва юриш-туриш қоидаларига сўзсиз амал қилишлари, суд ҳокимияти обрўси ва нуфузига путур етказадиган ҳатти-ҳаракатлардан тийилишлари лозим.
Биз ҳозирда тезкор ва шиддатли даврда яшаяпмиз. Энг асосийси, вақт бизни ҳеч қачон кутиб турмайди, ҳар бир соҳада босқичма-босқич амалга оширилаётган ишлар замирида инсон ва унинг манфаатлари ётади. Зеро, бугунги кунда жамият тараққиёти юксалишида юртимизнинг жаҳон ҳамжамиятида ўз ўрни борлиги қувонарли ҳол, демак, эришилаётган ютуқлар ўз-ўзидан бўлаётгани йўқ. Унинг ортида халқимизнинг машаққатли меҳнати бор. Ана шундай муваффақиятларга эришишда тўғрилик, соф виждонлик, давлат мулкига хиёнат қилмаслик каби хислатлар асосий ўрин тутишини жуда яхши биламиз. Лекин, айрим ҳолларда юқоридаги хислатларга амал қилмаган шахслар жиноятга қўл урадилар, хулоса қилиб айтганда, бундай жиноятлар кўчаси коррупция атамасини ифода этади.
Бугунги мақоламни бевосита коррупция мавзусига бағишлар эканман, аввало коррупция сўзининг маъноси ҳамда тизимда бу борада амалга оширилган ишларга тўхталиб ўтмоқчиман.
Порахўрларни одам гўштини ейдиган йиртқичларга ўхшатаман, айтишларича, улар бир марта одам гўшти мазасини тотганидан кейин инсонларни ов қилишни бошлар экан, фақатгина отиб ўлдириш билан дахшатли йиртқичлардан халос бўлиш мумкин эмиш, порахўр ҳам осонгина келадиган мол-дунёнинг мазасини тотганидан сўнг унга кўнгил қўяр экан, одамлар унга пора бериши учун шундай шартлар ўйлаб топарканки, уларни адо этиш жуда мушкул, айримлари эса деярли имконсиз.
Порахўрликни, порахўрларни жамиятдан таг-туги билан қўпориб ташлаш жуда қийин, чунки ўзини топ-тоза тутиб юрган одамлар ҳам бехосдан унинг таъмини татиб кўргандан кейин дарҳол унга мойил, ишқибоз бўлиб қолиб, ҳаётини хавф остига қолдиришдан ҳам чўчимай қўяди-да.
Бунга Хитойдаги вазиятни мисол қилиб келтирса бўлади, у ерда порахўрни умрбод қамоқ ёки ўлим жазоси кутиши аниқ, йилига юзлаб мулозимлар қатл қилинади, минглари қамоққа тортилади, ибрат бўлиш учун амалдорлар мажбурий равишда қамоқхоналарга экскурсияларга олиб борилади, лекин, барибир, Хитойда порухўрлик авж олган.
Шунинг учун порахўрларга қарши курашни тўхтатиш керак, аксинча, уларни қўллаб-қувватлаш, рағбатлантириш керак, лекин пора берган одам қўлга тушса, ўша заҳотиёқ гувоҳлар иштирокида айби бўйнига қўйилиб, суд қилинмасдан қамоққа тиқилиши керак, исм-шарифи, берган пораси миқдори, мақсади халққа ошкор қилиниши лозим, чунки бировларнинг ҳаққини кўзлаган, иши бошқалардан тезроқ ва осонроқ битишини истаган пора берадиган одам порахўрдан минг чандон хавфлироқ, бечора порахўрлар ҳам шундай манфурлар сабабли пайдо бўлади, уларнинг бу “фазилати” юқумлироқ, зарарлироқ, пора берадиганлар бузғунчи, баттол ва ўзбек тилидаги ҳамма ҳақоратли сўзларга лойиқ кимсалардир.
Коррупция – мансаб мавқеидан шахсий мақсадларда фойдаланиш билан боғлиқ бўлган ижтимоий-ҳуқуқий ҳодиса ҳисобланиб, аксарият ҳолларда коррупция деганда давлат амалдорлари томонидан шахсий манфаатларни кўзлаб, бойлик орттириш мақсадида фуқаролардан пора олиш, қонунга хилоф равишда пул даромадларини қўлга киритиш тушунилади.
Жорий йил 10 декабрь куни Президент Шавкат Мирзиёев коррупцияга қарши курашиш назоратини такомиллаштириш ва рақамлаштириш бўйича амалга оширилаётган ишлар ҳамда келгусидаги режалар тақдимоти билан танишиб, соҳани рақамлаштириш ва сунъий интеллект технологияларини жорий қилиш бўйича режа ва таклифлар тақдимот қилинди.
Биринчидан, коррупцияга қарши курашишда иштирок этувчи идоралар, давлат органлари, илмий муассасалар ва фуқаролик жамияти институтларининг ҳаракатларини уйғунлаштирувчи Коррупцияга қарши курашиш кластерини ташкил этиш таклиф этилди, бунда “таҳлил-кураш- натижа” занжирига асосланган, Коррупцияга қарши курашиш миллий кенгаш бошқарувидаги ягона тизим жорий этилади, ҳар бир субъектнинг вазифалари аниқ белгиланиб, агентлик томонидан сарҳисоб ва доимий мониторинг йўлга қўйилади.
Иккинчидан, “Хавф-таҳлил маркази” ташкил этиш зарурлиги таъкидланди, янги марказ давлат органларининг 30 дан ортиқ ахборот базаси билан интеграция қилинган ҳолда коррупция хавф-хатарларини сунъий интеллект орқали таҳлил қилиш имконини беради, марказда коррупция хавф-хатарларини баҳолаш бўйича дастурий маҳсулотлар ишлаб чиқилади, давлат харидлари, манфаатлар тўқнашуви, давлат органлари фаолиятининг очиқлиги билан боғлиқ қонунбузилишларни аниқлашга қаратилган замонавий ахборот тизимлари яратилади, рақамли назорат механизмларини жорий этиш орқали муқаддам коррупция учун судланган шахсларнинг қайта давлат хизматига қабул қилиниши чекланади.
Учинчидан, “Э-қарор” тизимида ҳужжатларнинг очиқ эълон қилиниши устидан назорат ҳамда бюджет маблағларидан фойдаланишда жамоатчилик назорати имкониятларини кенгайтирилади.
Тўртинчидан, соҳалар ва тармоқларда коррупция омилларини бартараф этиш мақсадида лойиҳа офислари ташкил этилади, ушбу офислар коррупциявий жиноятлар кўпайган, фуқаролар норозилиги юқори, бюрократик тўсиқлар мавжуд ва рақамлаштириш даражаси паст бўлган йўналишларда манзилли ишлаш механизмини жорий этади, танланган соҳа бўйича аниқ ташхис асосида белгиланган вазифалар амалга оширилади, соҳада кутилган натижага эришилгунга қадар лойиҳа офиси ўз фаолиятини давом эттиради, лойиҳа амалга оширилаётган ташкилот томонидан молиялаштирилади, лойиҳа якунлари бўйича ҳисобот тайёрланиб, жамоатчиликка очиқ тарзда эълон қилинади.
Бешинчидан, кенг жамоатчиликни коррупцияга қарши курашишга янада кенг жалб этиш мақсадида инвестиция лойиҳаларини мониторинг қилувчи ташаббускор гуруҳлар фаолияти кенгайтирилади, инвестиция лойиҳалари доирасида объектларда амалга оширилаётган қурилиш-монтаж ишларини назорат қилиш жараёнида маҳалла фаолларининг иштирокини таъминлаш механизмлари жорий этилади.
Олтинчидан, коррупция ҳақида хабар бераётганлар сонини ошириш мақсадида уларга ҳимоя ордери бериш йўлга қўйилади, рағбатлантиришнинг реал механизмини жорий этилади, айни мақсадда “Коррупция ва коррупция билан боғлиқ ҳуқуқбузарлик ҳақида хабар берган шахсларни ҳимоя қилиш тўғрисида”ги қонуни лойиҳаси ишлаб чиқилган.
Еттинчидан, коррупцияга қарши курашишда юқори фаоллик ва ташаббус кўрсатган фуқароларни рағбатлантириш мақсадида “Коррупцияга қарши курашишга қўшган ҳиссаси учун” кўкрак нишони таъсис этилади.
Муҳтарам Президентимиз Олий Мажлисга йўллаган мурожаатномасида, “бугунги кунда ислоҳотлар самараси кўп жиҳатдан тўртта муҳим омилга-яъни, қонун устуворлигини таъминлаш, коррупцияга қарши қатъий курашиш, институционал салоҳиятни юксалтириш ва кучли демократик институтларни шакллантиришга боғлик эканлигини, мамлакатимизнинг ривожланишига тўсиқ бўлаётган энг долзарб масала коррупцияни бартараф этишга алоҳида эътибор қаратиш, коррупцияга қарши курашишда алоҳининг барча қатламлари энг яхши мутахассислар жалб қилинмас экан жамиятмизнинг барча аъзолари таъбир жоиз бўлса “ҳалоллик ваксинаси” билан эмланмас экан ўз олдимизга қўйган юксак марраларга эриша олмаслигимизни, шу билан бирга, суд остонасида қадам қўйган ҳар бир инсон Ўзбекистонда адолат ҳукм сураётганлигига тўла ишонч ҳосил қилиши керак”-деб таъкидлаган эдилар.
Тараққиётининг янги босқичига қадам қўяётган Ўзбекистон учун коррупциянинг ҳар қандай шаклдаги кўриниши ислоҳотлар шиддатини сусайтириши билан хавфли.
Шу боисдан ҳам давлат раҳбари Шавкат Мирзиёев ўз ваколатига киришиши билан Президент сифатида имзо чеккан энг биринчи ҳужжат “Коррупцияга қарши курашиш тўғрисида”ги Ўзбекистон Республикаси Қонуни бўлди, ушбу қонун меъёрларининг самарали ижросини таъминлаш, жамият ва давлат ҳаётининг барча соҳаларида коррупциянинг олдини олишга доир чора-тадбирларни ўз вақтида ва сифатли амалга ошириш мақсадида Президентнинг 2017 йил 2 февралдаги Қарори билан “коррупцияга қарши курашиш бўйича давлат дастури” қабул қилинди, дастур доирасида бир қатор қонун лойиҳалари ишлаб чиқилди, мавжудлари инвентаризациядан ўтказилди, умуман олганда, сўнгги йилларда қилинган ишлар таҳлили аҳолининг ҳуқуқий онги ва ҳуқуқий маданиятини оширишга, жамиятда коррупцияга муросасиз муносабатни шакллантиришга йўналтирилган тизимли чоралар кўрилганини кўрсатиб турибди.
Ислоҳотларни амалга ошириш доирасида фуқароларнинг ҳуқуқ ва манфаатларини ҳимоя қилиш, давлат ҳокимияти ва бошқаруви органлари фаолияти очиқлигини, жамоат ва парламент назоратини таъминлаш механизмлари такомиллаштирилди, шунингдек, ҳуқуқни муҳофаза қилиш ва суд органлари фаолиятининг ҳуқуқий асослари ислоҳ қилинди.
Жумладан, суд органларида коррупцияга қарши муросасиз кураш эълон қилинган, бунда суд органларидаги коррупция ҳолатлари ҳақида маълумотларни Telegram-ботканалига, ишончтелефон рақамига ёки Олий суднинг расмий веб-сайтидаги махсус платформага юбориш мумкин. Юборилган хабарлар белгиланган тартибда кўриб чиқилади ҳамда мурожаат қилувчининг шахси сир сақланиши кафолатланади.
Албатта, бажарилган ишлар салмоқли, аммо биз кечаги қилган ишимизнинг натижасига маҳлиё бўлиб қолсак, эртанги ишимизнинг якуни биз кутганчалик бўлмаслиги табиий.
Шундан келиб чиққан ҳолда, иқтисодиётни янада ўстириш, халқ фаровонлигини ошириш, мамлакатда инвестиция муҳитини яхшилаш борасидаги стратегик вазифаларни ҳал этиш муҳим аҳамиятга эга, бу эса коррупцияга қарши курашиш соҳасида давлат сиёсатининг самарали амалга оширилишини таъминлаш бўйича янги тизимли чоралар кўрилишини тақозо қилмоқда.
Хулоса қилиб айтганда, жамиятда адолатлилик ғояси, барчанинг қонун олдида тенглиги, фуқароларнинг ҳуқуқ ва эркинликлари, қонуний манфаатларини ҳимоя қилишда муҳим ҳужжат ҳисобланади, адолат устувор бўлган мамлакатда эса тараққиёт, халқ фаровонлиги, ислоҳотлар самараси таъминланади.
Мамалакатимизда оилаларни мустаҳкамлаш, ёшлар тарбиясига алоҳида эътибор қаратиш ва бу йўлда қайғуришга асосий вазифа сифатида ёндашилади. Чунки, бу вазифа ҳар бир оиланинг фарзанд олдидаги бурчини янада теранроқ англашини, оилада тарбия учун зарур бўлган муҳит – аҳиллик ва якдилликни талаб қилади.
Дарҳақиқат, ҳар бир ота-она вояга етмаган фарзандларини боқиш ва уларнинг келажаги учун масъулдир. Бироқ, айрим ҳолларда бу мажбуриятга бефарқ қараётган ота-оналар ҳам учраб турибди.
Музработ туманида яшовчи бир оилада эр-хотин ўртасидаги келишмовчиликлар оқибатида икки нафар вояга етмаган бола она қарамоғида қолади. Суд қарорига кўра, ота болалар фойдасига алимент тўлаши шарт этиб белгиланган бўлишига қарамасдан, у узоқ вақт давомида ўзининг мажбуриятини бажармасдан келган.
Мажбурий ижро бюроси Музработ туман бўлими давлат ижрочилари томонидан қарздор отага нисбатан маъмурий баённома расмийлаштирилиб, иш қонуний тўхтамга келиш учун судга юборилади.
Жиноят ишлари бўйича Музработ туман судида ўтказилган очиқ суд мажлисида иш ҳужжатлари атрофлича кўриб чиқилиб, ота 26 миллион сўмдан ортиқ алимент қарздорлигини тўлашдан бўйин товлаганлиги сабабли суд қарори билан 15 сутка маъмурий қамоқ жазоси тайинланди.
Мана болалар таъминотига бефарқ муносабатда бўлган қарздор отага нисбатан жазо муқаррарлилиги таъминланди.
Таъкидлаш керакки, фарзандлар камолоти, таълим-тарбияси ва уларни моддий жиҳатдан таъминлаш барча ота-оналарнинг зиммасидаги мажбуриятлардан бири эканини эсдан чиқармаслик керак.
АЗАМАТ ШОМУРОДОВ,
Сурхондарё вилоят судининг жиноят ишлари бўйича судьяси
Дарҳақиқат, инсон ҳамиша ҳалол топгани ортидан умргузаронлик қилади, рўзғор тебратади. Пешана тери билан топилган ризқ албатта татийди. Афсуски шундай инсонлар ҳам борки, текин даромад топиб яшашни ўзига гўёки шиор қилиб олганкимсалар ҳам орамизда учраб туради.
Фикримизни бир жиноят тафсилотига қаратсак.
Ноилахон Хакимова (исм ва фамилияси ўзгартирилган) кўп йиллардан буён савдо-сотиқ ишлари билан шуғулланиб келади. Аммо у жиноий йўл билан мўмай даромад кўрмоқчи бўлди.
Нега дейсизми? Ноилахон таркибида кучли таъсир қилувчи моддаларни қонунга хилоф равишда ўтказиш мақсадида, ўзининг ушбу турдаги моддаларни сотишга лицензияси ва тегишли рухсатномаси йўқ бўлса-да, ўзига олдиндан таниш бўлмаган шахсдан келгусида ўтказиш учун таркибида кучли таъсир қилувчи бир қанча дори воситаларини келишилган нархда сотиб олади.
Шундан сўнг у олган дориларни ўзининг буюм бозоридаги савдо дўконининг растасига сотиш учун жойлаштиради. Ҳуқуқни муҳофаза қилувчи орган ходимлари томонидан 2024 йил 19 апрель куни ўтказилган тезкор тадбирда унинг бу ҳаракатларига чек қўйилади. Мижозга жами 450 минг сўмга юқоридаги дори воситаларини сотган вақтда тадбир иштирокчилари томонидан ушланади ва дори воситалари ундан тегишли тартибда ҳужжатлаштириб олинади.
Бежизга айтишмаганда, кўза кунда эмас, кунида синади деб!
Қўзғатилган жиноят иши очиқ суд мажлисида жиноят ишлари бўйича Термиз шаҳар судида кўриб чиқилди. Ноилахон эса айбига тўлиқ иқрор қилмишидан чин кўнгилдан пушаймонлигини билдириб, суддан енгиллик беришни сўради.
Суд унинг аёллигини, муқаддам судланмаганлигини, қарамоғида бир нафар фарзанди борлигини, шунингдек содир этган қилмишини енгиллаштирувчи ва оғирлаштирувчи ҳолатларини эътиборга олиб, Ўзбекистон Республикаси Жиноят кодексининг 2511-моддаси 1-қисми билан айбдор деб топиб, 1 (бир) йилга озодликни чеклаш жазосини жазосига ҳукм қилди.
Мамлакатимизда қонун устувор ва ҳар бир содир этилган жиноятга эса жазо муқаррарлиги таъминланади. Қинғир ишлар билан боғлиқ воқелик якунидан судланувчи хулоса чиқариб, жиноят кўчасига қайта қадам босмаслиги учун аччиқ сабоқ бўлса, ажабмас.
ОЙБЕК ЖУМАНОВ,
Сурхондарё вилоят судининг жиноят ишлари бўйича судьяси
Кейинги йилларда мамлакатимизда инсон ҳуқуқларини ҳимоя қилиш тизимини «Инсон қадри учун» тамойили асосида янги босқичга кўтариш, суд ва ҳуқуқни муҳофаза қилувчи органлар фаолиятида шахснинг ҳуқуқ ҳамда эркинликлари ҳимоясининг кафолатларини кучайтириш, шунингдек, аҳолининг ҳуқуқни муҳофаза қилиш тизимига бўлган ишончини мустаҳкамлашга қаратилган кенг кўламли ишлар олиб борилаётганидан барчамиз хабардормиз.
Шу билан бир қаторда суд-тергов амалиёти инсон ҳуқуқ ва эркинликларини ҳимоя қилиш кафолатларини таъминлаш юзасидан самарали механизмлар тўлиқ ишга солинмаганлиги, жиноят содир этганликда айбланаётган шахснинг эркинлик ва шахсий дахлсизликка оид конституциявий ҳуқуқларини суд орқали ишончли таъминлаш чораларини кучайтириш зарурати мавжудлигини кўрсатмоқда.
Жумладан, Ўзбекистон Республикаси Президенти томонидан 2024 йил 10 июнда “Тезкор-қидирув ҳамда тергов фаолиятида шахснинг ҳуқуқ ва эркинликларини ишончли ҳимоя қилиш кафолатларини янада кучайтириш чора-тадбирлари тўғрисида”ги Фармони қабул қилинди.
Ушбу Фармонига кўра, ишни судга қадар юритиш босқичида жиноят ишлари бўйича туман ва шаҳар судларида тергов судьяси лавозими жорий этилди.
Тергов судьясига жиноят материалларини, санкциялар ва мажбурлов чораларини қўллаш масаласини кўриб чиқиш ҳамда маъмурий ҳуқуқбузарликлар тўғрисидаги ишларни кўриб чиқиш ваколатлари берилди.
Бундан ташқари, тергов судьясига қамоққа олиш ёки уй қамоғи тарзидаги эҳтиёт чорасини қўллаш, қамоқда сақлаш ёки уй қамоғи муддатини узайтириш, паспортнинг (ҳаракатланиш ҳужжатининг) амал қилишини тўхтатиб туриш, мурдани эксгумация қилиш, почта-телеграф жўнатмаларини хатлаш, тинтув ўтказиш, телефонлар ва бошқа телекоммуникация қурилмалари орқали олиб бориладиган сўзлашувларни эшитиб туриш, улар орқали узатиладиган ахборотни олиш, мол-мулкни хатлаш каби санкцияларни бериши вазифаси юклатилди.
Шунингдек, тергов судьяси айбланувчини лавозимидан четлаштириш, шахсни тиббий муассасага жойлаштириш, айбланувчининг тиббий муассасада бўлиши муддатини узайтириш, ушлаб туриш муддатини қирқ саккиз соатга қадар узайтириш, гувоҳ ва жабрланувчининг (фуқаровий даъвогарнинг) кўрсатувларини олдиндан мустаҳкамлаш каби мажбурлов чораларини қўллаши мумкин.
Жиноят ишлари бўйича судга қадар иш юритув даврида тергов судьяси томонидан процессуал қарорларга берилган санкциялар фақатгина апелляция инстанциясида Қорақалпоғистон Республикаси суди, вилоятлар ва Тошкент шаҳар судлари, Ўзбекистон Республикаси Ҳарбий суди томонидан якка тартибда қайта кўриб чиқилиши тартиби белгиланди.
-қонун устуворлигини, ижтимоий адолатни, фуқаролар тинчлиги ва тотувлигини таъминлаш;
-фуқаролар ва юридик шахсларнинг ҳуқуқлари ҳамда қонуний манфаатларини суд йўли билан самарали ҳимоя қилиш.
Тергов судьяси ўз фаолиятини мустақил амалга ошириб, фақат қонунга бўйсунади ҳамда тергов судьясига одил судловни амалга ошириш билан боғлиқ бўлмаган ҳар қандай вазифалар юклатилишига йўл қўйилмаслиги;
-тергов судьяларини лавозимга тайинлаш ва лавозимидан озод қилиш, шунингдек, судьялар корпусини шакллантириш қонунда белгиланган тартибга мувофик, амалга оширилиши;
-тергов судьясининг ташкилий фаолиятига раҳбарлик тегишинча Қорақалпоғистон Республикаси суди, вилоятлар ва Тошкент шаҳар судлари, Ўзбекистон Республикаси Ҳарбий суди раислари томонидан амалга оширилиши белгиланди.
Таъкидлаш лозимки, мазкур фармон келгусида суд тизими тузилмасини ислоҳ қилишга, қонун устуворлигини, ижтимоий адолатни, фуқаролар тинчлиги ва тотувлигини таъминлашга, фуқаролар ва юридик шахсларнинг ҳуқуқлари ҳамда қонуний манфаатларини суд йўли билан самарали ҳимоя қилишга хизмат қилади.
АЗАМАТ ШОМУРОДОВ,
Сурхондарё вилоят судининг жиноят ишлари бўйича судьяси
Бугунги кунда коррупция нафақат алоҳида бир давлат, балки бутун дунё миқёсида энг катта муаммолардан бири сифатида баҳоланмоқда. Ўзбекистон ҳам бу иллатга қарши курашни миллий тараққиётнинг энг муҳим вазифаларидан бири сифатида белгилаб олган.
Ўзбекистон Республикасида коррупцияга қарши курашиш миллий кенгаши, махсус агентликлар ва парламент қўмиталари ташкил этилди. Бу тузилмалар коррупцияга қарши давлат сиёсатини мувофиқлаштириш, қонунчиликни такомиллаштириш ва амалий назоратни кучайтиришга хизмат қилмоқда. Коррупция нафақат иқтисодий, балки ижтимоий ва сиёсий барқарорликка ҳам таҳдид солувчи иллат сифатида баҳоланмоқда. Ўзбекистон Республикасида коррупцияни олдини олиш давлат сиёсатининг энг муҳим вазифаларидан бири сифатида белгиланган. “Коррупцияга қарши курашиш тўғрисида”ги Қонун ва унга асосланган миллий стратегиялар коррупцияга қарши курашнинг ҳуқуқий пойдеворини яратди.
Коррупцияга қарши кураш фақат давлат идоралари фаолияти билан чекланиб қолмайди. Жамиятда ҳам бу иллатга нисбатан муросасизлик кайфиятини шакллантириш муҳим аҳамият касб этмоқда. Оммавий ахборот воситалари, ижтимоий тармоқлар ва фуқаролик жамияти институтлари коррупция ҳолатларини очиқлашда фаол иштирок этмоқда.
Президентимизнинг ташаббуси билан коррупцияга қарши курашда фуқароларнинг бевосита иштирокини таъминлаш учун турли платформалар яратилди. Бу эса жамиятда адолат ва ҳалоллик тамойилларини мустаҳкамлашга хизмат қилмоқда.
Суд тизими коррупцияга қарши курашнинг энг муҳим бўғини ҳисобланади. Чунки, адолатли суд ҳокимияти бўлмаса, коррупцияга қарши кураш самарали бўлиши мумкин эмас. Шу боис, мамлакатимизда суд тизимини ислоҳ қилиш, уни очиқ ва шаффоф қилишга алоҳида эътибор қаратилмоқда.
Сўнгги йилларда суд мажлисларини онлайн трансляция қилиш, суд қарорларини интернетда эълон қилиш, судяларнинг фаолиятини жамоатчилик назорати остида олиб бориш каби механизмлар жорий этилди. Бу эса фуқароларнинг суд тизимига бўлган ишончини оширмоқда.
Суд тизимида коррупцияга мутлақ муросасизлик тамойили белгиланган. Ҳар қандай коррупция ҳолати судялар ва суд ходимлари учун энг оғир жазога сабаб бўлмоқда. Бу орқали суд ҳокимиятининг мустақиллиги ва ҳалоллиги таъминланмоқда.
Коррупцияга қарши кураш ва суд тизимида шаффофликни таъминлаш Ўзбекистон тараққиётининг энг муҳим йўналишларидан биридир. Муросасизлик, очиқлик ва шаффофлик тамойиллари жамиятда адолатни қарор топтириш, халқнинг давлатга бўлган ишончини мустаҳкамлашга хизмат қилмоқда.
Таъкидлаш керакки, коррупцияга қарши кураш фақат давлатнинг эмас, балки бутун жамиятнинг вазифаси бўлиб қолмоқда. Ҳар бир фуқаро ҳалоллик ва адолат тамойилларига амал қилса, мамлакатимизда коррупцияга қарши кураш янада самарали бўлади.
БЕХРУЗ СИДИҚОВ,
Жиноят ишлари бўйича Музработ туман судининг тергов судьяси
Суд-ҳуқуқ тизимини рақамлаштириш давлат бошқарувида очиқлик, адолат ва самарадорликни таъминлашга қаратилган муҳим йўналишлардан биридир. Мазкур жараёнда замонавий ахборот-коммуникация технологияларини жорий этиш орқали суд ишларини юритишда инсон омилини камайтириш ва шаффоф механизмларни яратиш асосий мақсад этиб белгиланган.
Хусусан, суд жараёнларининг электрон шаклга ўтказилиши, ишларни автоматик тақсимлаш, суд мажлисларини аудио ва видео қайд этиш ҳамда суд ҳужжатларининг очиқ электрон базаларда жойлаштирилиши қарорлар қабул қилишда субъектив ёндашувлар ва ноқонуний аралашувларнинг олдини олишга хизмат қилади. Натижада суд фаолиятида ҳисобдорлик ва очиқлик даражаси сезиларли ошади.
Инсон омилининг қисқариши суд тизимида коррупциявий ҳолатлар хавфини камайтириб, қарорларнинг фақат қонун ва далилларга асосланган ҳолда қабул қилинишини таъминлайди. Шу билан бирга, рақамлаштириш фуқаролар ва тадбиркорлик субъектлари учун суд хизматларидан фойдаланишни соддалаштириб, суд муҳокамаларининг тезкор ва қулай бўлишига замин яратади.
Суд тизимини рақамлаштириш – бу технологик янгиланиш билан бир қаторда, жамиятда қонун устуворлигини мустаҳкамлаш, фуқароларнинг суд органларига бўлган ишончини ошириш ҳамда адолатли судловни таъминлашга қаратилган стратегик аҳамиятга эга ислоҳотдир.
Маълумки, Ўзбекистон Республикаси Фуқаролик кодексининг 7 ва 8-бобида моддий ҳамда номоддий неъматлар тушунчаси ёритиб ўтилган.
Мол-мулк фуқаролик ҳуқуқлари объекти сифатида кўчмас мулкка ва кўчар мулкка бўлинади.
Кўчмас мулк жумласига ер участкалари, ер ости бойликлари, бинолар, иншоотлар, кўп йиллик дов-дарахтлар ва ер билан узвий боғланган бошқа мол-мулк, яъни белгиланган мақсадига номутаносиб зарар етказмаган ҳолда жойини ўзгартириш мумкин бўлмайдиган объектлар киради.
Қонунда бошқа мол-мулк ҳам кўчмас мол-мулк қаторига киритилиши мумкин.
Кўчмас мол-мулкка бўлган ҳуқуқларни қўлга киритиш ва улар бекор бўлишининг хусусиятлари қонун билан белгилаб қўйилади.
Кўчмас мулк жумласига кирмайдиган мол-мулк кўчар мулк ҳисобланади. Кўчар мулкка бўлган ҳуқуқларни рўйхатдан ўтказиш талаб этилмайди, қонунда назарда тутилган ҳоллар бундан мустасно.
Кўчмас мулкка эгалик ҳуқуқи ва бошқа ашёвий ҳуқуқлар, бу ҳуқуқларнинг вужудга келиши, бошқа шахсларга ўтиши, чекланиши ва бекор бўлиши давлат рўйхатидан ўтказилиши керак.
Кўчмас мол-мулкка бўлган ҳуқуқларни ва у ҳақда тузиладиган битимларни давлат рўйхатидан ўтказувчи орган ҳуқуқ эгасининг илтимосига кўра амалга оширилган рўйхатдан ўтказишни рўйхатдан ўтказилган ҳуқуқ ёки битим тўғрисида ҳужжат бериш ёхуд рўйхатдан ўтказиш учун тақдим этилган ҳужжатга устхат ёзиш йўли билан тасдиқлаши шарт.
Кўчмас мол-мулкка бўлган ҳуқуқларни ва у ҳақда тузиладиган битимларни давлат рўйхатидан ўтказувчи орган амалга оширилган рўйхатдан ўтказиш ҳамда рўйхатдан ўтказилган ҳуқуқлар ҳақидаги ахборотни ҳар қандай шахсга бериши шарт.
Ахборот, рўйхатдан ўтказиш қаерда амалга оширилганидан қатъи назар, кўчмас мол-мулкни рўйхатдан ўтказувчи ҳар қандай орган томонидан берилади.
Кўчмас мол-мулкка бўлган ҳуқуқни ёки у ҳақда тузилган битимни давлат рўйхатидан ўтказишни рад этиш ёхуд рўйхатдан ўтказиш муддатларининг бузилиши устидан судга шикоят қилиниши мумкин.
Давлат рўйхатидан ўтказиш тартиби ва рўйхатдан ўтказишни рад этиш асослари қонунчилик билан белгилаб қўйилади.
Бутун корхона мулкий комплекс сифатида кўчмас мулк ҳисобланади.
Бутун корхона ёки унинг қисми олиш-сотиш, гаровга қўйиш, ижара ҳамда ашёвий ҳуқуқларни белгилаш, ўзгартириш ва бекор қилиш билан боғлиқ бошқа битимларнинг объекти бўлиши мумкин.
Мулкий комплекс бўлган корхона таркибига унинг фаолияти учун мўлжалланган ҳамма мулк турлари, шу жумладан ер участкалари, бинолар, иншоотлар, ускуна, инвентар, хом ашё, маҳсулот, талаб қилиш ҳуқуқи, қарзлар, шунингдек корхонани, унинг маҳсулоти, ишлари ва хизматларини акс эттирувчи хусусий аломатларга (фирма номи, товар белгилари, хизмат кўрсатиш белгилари) бўлган ҳуқуқлар ва бошқа мутлақ ҳуқуқлар, агар қонун ёки шартномада бошқача тартиб назарда тутилган бўлмаса, киради.
Ашёлар фуқаролик ҳуқуқларининг объектлари сифатида қуйидагиларга бўлинади:
-хусусий ва турга хос аломатлари билан белгиланган ашёлар;
-бўлинадиган ва бўлинмайдиган ашёлар;
-истеъмол қилинадиган ва истеъмол қилинмайдиган ашёлар;
-асосий ва мансуб ашёлар;
-мураккаб ашёлар.
Алоҳида, фақат ўзигагина хос, уни бир хил ашёлар орасидан ажратиб турадиган ва шу тариқа хусусий аломатларга эга бўлган ашё хусусий аломатлари билан белгиланган ашё ҳисобланади. Хусусий аломатлари билан белгиланган ашёлар жумласига ноёб, яъни ўзи бир дона бўлган ашёлар, шунингдек муайян усул билан ажратиб қўйилган ашёлар (муҳр босиш, алоҳида белгилар тушириш, номер, рақам бериш ва шу кабилар) киради.
Хусусий аломатлари билан белгиланган ашёлар бошқаси билан алмаштириб бўлмайдиган ашёлардир.
Бир турдаги ҳамма ашёларга хос аломатларга эга бўлган ҳамда сони, оғирлиги, ўлчови ва шу кабилар билан белгиланадиган ашёлар турга хос аломатлари билан белгиланадиган ашёлар ҳисобланади.
Турга хос аломатлари билан белгиланадиган ашёлар бошқаси билан алмаштирса бўладиган ашёлардир.
Бўлиш натижасида ҳар қайси қисми бутуннинг хоссаларини ўзида сақлаб қоладиган ва шу билан бирга ўзининг хўжалик (мақсадли) аҳамиятини йўқотмайдиган ашё бўлинадиган ашё ҳисобланади.
Бўлиш натижасида қисмлари дастлабки ашёнинг хоссаларини йўқотадиган, унинг хўжалик (мақсадли) аҳамиятини ўзгартирадиган ашё бўлинмайдиган ашё ҳисобланади.
Бир карра фойдаланиш натижасида йўқолиб кетадиган ёки дастлабки ҳолатида мавжуд бўлмай қоладиган ашёлар (хом ашё, ёқилғи, озиқ-овқат маҳсулотлари ва шу кабилар) истеъмол қилинадиган ашёлар ҳисобланади.
Қайта-қайта фойдаланишга мўлжалланган, бунда ўзининг дастлабки ҳолатини узоқ вақт давомида сақлаб қоладиган ҳамда аста-секин емирилиб борадиган ашёлар (бинолар, ускуналар, транспорт воситалари) истеъмол қилинмайдиган ашёлар ҳисобланади.
Агар турли хил ашёлар бирикманинг моҳияти билан белгиланадиган вазифаси бўйича фойдаланиш имконини берадиган яхлит бир бутунни ташкил этса, улар битта ашё (мураккаб ашё) ҳисобланади.
Мураккаб ашё хусусида тузилган битим, агар шартномада бошқача тартиб белгилаб қўйилган бўлмаса, унинг барча таркибий қисмларига тааллуқли бўлади.
Ашёдан келадиган ҳосил ва даромадлар, агар қонун ёки шартномада бошқача тартиб белгилаб қўйилган бўлмаса, ашё эгасига тегишлидир.
Хулоса ўрнида шуни айтиш керакки, юқоридагилардан ташқари, қонунчиликда бошқача тартиб белгиланган бўлмаса, мол-мулк тўғрисидаги умумий қоидалар ҳайвонларга нисбатан ҳам қўлланилиши, пул, валюта қимматликлари, қимматли қоғозлар ҳам моддий неъматлар қаторига киради.
БЕХРУЗ АВАЗОВ,
Сурхондарё вилоят судининг судья катта ёрдамчиси
Барча ҳуқуқлар ҳимояланган 2026 | Сурхондарё вилоят суди
