ШАХСНИ БЕДАРАК ЙЎҚОЛГАН ДЕБ ТОПИШ ВА ВАФОТ ЭТГАН ДЕБ ЭЪЛОН ҚИЛИШ ИНСТИТУТИНИНГ АҲАМИЯТИ

Фуқарони бедарак йўқолган деб топиш ёки фуқаро вафот этган деб эълон қилиш институтининг мақсади, авваламбор бедарак йўқолган деб топилаётган ёки вафот этган деб эълон қилинаётган фуқаронинг ҳуқуқ ва эркинликларининг бузилишини олдини олишга ҳамда бошқа фуқароларнинг муайян ҳуқуқий муносабатларга киришиб, уларни ҳал қилиш жараёнларида вужудга келган тўсиқларни бартараф этишга қаратилган.        

Мазкур тоифадаги ишларни кўришда йиллар кесимида ўсиш ва камайганлиги динамикасига жиддий урғу бериш бизнинг фикримизча бир томондан нотўғри қиёслаш ҳисобланади, сабаби манфаатдор шахслар томонидан ўз яқинларини бедарак йўқолган ёки вафот этган деб эълон қилиш тўғрисидаги ариза билан судларга мурожаат қилишда амалда ушбу шахслар билан анча вақтлардан буён алоқа узилган ёки улар тўғрисида бирор бир маълумотлар мавжуд бўлмайди. Маълум бир даврда бедарак йўқолган фуқароларнинг яқин қариндошлари жисмоний ва юридик шахслар билан бирор бир ҳуқуқий муносабатларга киришиш жараёнида муаммоларга дуч келишишлари оқибатда ушбу вужудга келган муаммоларни ҳал қилиш учун фақатгина ўша вақтда қонуний ечим излаб фуқаролик судларига ариза билан мурожаат қилишга мажбур бўлишади. Ушбу ҳолатда ҳуқуқий муносабатлар деганда яқин қариндошлари томонидан ижтимоий таъминот олиш, фарзандларини ҳорижга олиб чиқиш учун эр ёки хотиннинг рухсатини олиш, мерос мулкини тақдирини ҳал қилиш билан боғлиқ заруратларни тушуниш мумкин.

Ўзбекистон Республикаси Фуқаролик кодексининг 33-моддасига кўра,  агар фуқаронинг қаердалиги ҳақида унинг яшаш жойида бир йил давомида маълумотлар бўлмаса, манфаатдор шахсларнинг аризасига мувофиқ суд бу фуқарони бедарак йўқолган деб топилиши мумкинлиги, бундан ташқари Фуқаролик кодексининг 36-моддасига биноан, агар фуқаронинг қаерда турганлиги ҳақида унинг яшаш жойида уч йил мобайнида маълумот бўлмаса, башарти у ўлим хавф солиб турган ёки муайян бахтсиз ҳодисадан ҳалок бўлган деб тахмин қилиш учун асос бўладиган вазиятларда бедарак йўқолган бўлиб, унинг қаердалиги ҳақида олти ой мобайнида маълумотлар бўлмаса, манфаатдор шахсларнинг аризасига мувофиқ суд уни вафот этган деб эълон қилиши мумкинлиги кўрсатиб ўтилган.

Фуқарони вафот этган деб эълон қилиш билан вафот этганлик фактини белгилаш ишлари ўзининг мазмуни, асослари, процессуал қонун нормаси талаблари бўйича бир-биридан фарқ қилади, яъни фуқарони вафот этган деб эълон қилишда фуқаронинг қачон ва қаерда вафот этганлиги тўғрисида маълумот бўлмайди, фақатгина ушбу ҳодиса фараз қилинади, аксинча вафри этганлик фактини белгилаш билан боғлиқ ишларда шахснинг вафот этганлиги аниқ бўлади фақатгина маълум сабаблар билан ушбу ҳолат қонуний расмийлаштирилмасдан қолган бўлади, бундан ташқари вафот этганлик фактини белгилашда қонун талаби бўйича шахсни вафот этган деб эълон қилиш учун талаб этиладиган 3 йиллик муддат ўтиши талаб қилинмайди ва бошқа ҳолатлар мазкур икки тоифаги ишларни бир-биридан фарқлайди.

Мамлакатимиз қонунчилигидаги фуқарони бедарак йўқолган деб топиш ва фуқарони вафот этган деб эълон қилиш билан боғлиқ ишларни кўриб чиқишдаги ҳуқуқий нормалар Мустақил Давлатлар Ҳамдўстлигидаги мамлакатларнинг қонунчилик нормалари билан бир-бирига жуда ўхшашдир, бу ўхшашлик асосан аризаларни кўриш тартибида, ариза билан судларга мурожаат қилиш асосларида ва бошқа ҳолатларда яққол кўринади.

Лекин шундай бўлишига қарамасдан бизнинг қонунчиликдаги нормаларнинг бошқа давлатлар қонунчилигидаги нормалари ўртасида маълум бир фарқли жиҳатлари ҳам мавжуд.

Мамлакатимиз қонунчилигининг бошқа давлат қонунчилиги билан ўзаро ўхшаш ва фарқли жиҳатларини қонун нормалари мисолида келтириб ўтамиз:

1. Агар фуқаронинг қаердалиги ҳақида унинг яшаш жойида бир йил давомида маълумотлар бўлмаса, манфаатдор шахсларнинг аризасига мувофиқ суд бу фуқарони бедарак йўқолган деб топиши мумкин. Фуқарони бедарак йўқолган деб топишдаги бир йиллик муддатнинг белгиланиши (Ўзбекистон Республикаси Фуқаролик кодекси, 33-модда)

2. Агар фуқаронинг қаерда турганлиги ҳақида унинг яшаш жойида уч йил мобайнида маълумот бўлмаса, башарти у ўлим хавф солиб турган ёки муайян бахтсиз ҳодисадан ҳалок бўлган деб тахмин қилиш учун асос бўладиган вазиятларда бедарак йўқолган бўлиб, унинг қаердалиги ҳақида олти ой мобайнида маълумотлар бўлмаса, манфаатдор шахсларнинг аризасига мувофиқ суд уни вафот этган деб эълон қилиши мумкин. Фуқарони вафот этган деб эълон қилишдаги уч йиллик муддатнинг белгиланиши (Ўзбекистон Республикаси Фуқаролик кодекси, 36-модда)

3. Судья ишни суд муҳокамасига тайёрлаш ажримида аризачига ўз ҳисобидан фуқарони бедарак йўқолган деб топиш ва фуқарони ўлган деб эълон қилиш ҳақидаги фуқаролик иши қўзғатилганлиги тўғрисидаги маълумотларни оммавий ахборот воситаларида эълон қилиш мажбуриятини юклайди. (Қозоғистон Республикаси Фуқаролик процессуал кодекси, 319-моддасининг 2-қисми)

Хитой Халқ Республикаси қонунчилигида Қозоғистон Республикасидан фарқли ўлароқ, суднинг ўзи томонидан шахс қидирилаётганлиги тўғрисида оммавий эълон берилади. Ушбу ҳолатда оммавий эълон муддати бедарак йўқолган шахсларга нисбатан 3 ой, шахсни вафот этган деб эълон қилишда 1 йил белгиланади. (Хитой Халқ Республикаси фуқаролик процессуал қонуни, 168-модда) 

4. Судлар томонидан фуқарони бедарак йўқолган деб топиш ҳақидаги аризаларни кўришдан асосий мақсад фуқаронинг мулкий ҳуқуқ ва эркинлигини ҳимоя қилиш, мол-мулкининг бегоналаштирилиши ёки бўлмаса зарар етказилиши мумкин бўлган ҳолатларни олдини олиш билан боғлиқ чора-тадбирларни ўз вақтида белгилаш ҳисобланади, бу мақсадга эришишда:

биринчи ҳолатда – бевосита суднинг қарорига асосан суд томонидан фуқаронинг мол-мулкига нисбатан васийлик белгиланади (Қозоғистон Республикаси Фуқаролик процессуал кодекси, 29-модда);

иккичи ҳолатда – суднинг қарорига асосан фуқаронинг мол-мулки ҳудудий васийлик ва ҳомийлик органи томонидан тайинланган ишончли шахсга берилади (Турманистон, Россия ва Белорус давлатлари).

5. Ҳорижий давлатлар қонунчилигини ўрганиш жараёнида бизнинг қонунчиликка янгилик бўлган фуқаронинг мол-мулкини бегоналаштирилишини олдини олишга қаратилган яна бир чора-тадбир, яъни фуқарони бедарак йўқолган деб топиш ҳақидаги қонуний кучга кирган қарор нусхаси шахснинг мулкини ҳимоя қилиш бўйича зарур чоралар кўриш учун мерос очилган жойдаги нотариусга ёки нотариус мавжуд бўлмаган ҳудудларда ўзини-ўзи бошқариш органларига юборилиши белгиланган. (Украина Республикаси фуқаролик процессуал кодекси, 308-модда)

Фуқарони бедарак йўқолган деб топиш ёки фуқарони вафот этган деб эълон қилиш институти фақатгина фуқаролик ҳуқуқининг институти бўлиб қолмасдан, ўзининг мазмун-моҳияти жиҳатидан кенгроқ яъни оила ҳуқуқи, жиноят ҳуқуқи, ижтимоий ҳимоя ҳуқуқи ва бошқа ҳуқуқ соҳаларининг ҳам ўрганиш объекти ҳисобланади.

Фуқарони бедарак йўқолган ёки фуқарони вафот этган деб эълон қилиш – маълум вақт мобайнида фуқаро тўғрисида бирор бир маълумотларнинг мавжуд эмаслиги, унинг тириклиги шубҳа остига олинадиган ва бир вақтнинг ўзида вафот этганлиги тўғрисида маълумотларни тасдиқлаш имкониятининг мавжуд эмаслиги билан боғлиқ ҳолатларнинг суд томонидан белгилинаши десак муболаға бўлмайди.

РАМАЗОН НАЗАРОВ,

Сурхондарё вилоят суди судья катта ёрдамчиси

БОСҚИНЧИГА СУД ҲУКМИ ЎҚИЛДИ

Босқинчилик – ўзганинг мол-мулкига қарши қаратилган энг хавфли жиноятлардан бири бўлиб, уни содир этганлик учун жавобгарлик амалдаги Жиноят кодексининг 164-моддасида назарда тутилган.

Босқинчиликнинг ижтимоий хавфлилигини юқорилиги, аввало, шу билан боғлиқки, бу жиноят натижасида ўзганинг мол-мулки эгаллаб олинаётганда жабрланувчининг ҳаёти ёки соғлиғига ҳам зиён етказилади ёхуд бундай зиён етказилиши учун реал хавф вужудга келади.

Фикримизни бир жиноят тавсилотига қаратмоқчимиз.

Судланувчи Адхам Жовлиев (исм фамилиялар ўзгартирилган) ўта ҳавфли ресидивист бўлгани ҳолда, ўзганинг мол-мулкини талон-торож қилиш мақсадида ҳужум қилиб, ҳаёт ёки соғлиқ учун хавфли бўлган зўрлик ишлатиш йўли билан босқинчилик жиноятини қуйидаги ҳолатларда содир қилган.

Жиноят ишлари бўйича Ангор туман суди томонидан жорий йилнинг
10 январ санасида кўрилган ишда Анвар муқаддам бир неча маротаба судланиб ўзига тўғри хулоса чиқармасдан, Ангор туманида яшовчи фуқаро Озода Чориеванинг боқувчиси йўқлигини ҳамда яшаш уйида ёлғиз яшашини олдиндан билиб, 2023 йил 24 ноябр кунига ўтар кечаси соат тунги 02:00 ларда Озоданинг яшаш уйига кириб унга тегишли пуллар ва моддий қимматликларни қўлга киритиш мақсадида икки қўли билан Озоданинг юзини тирналаб, унинг юзини тахминан ярим соат босиб туриб, шу ҳаракатлари билан Озодада қўрқув хиссини уйғотиб, унга тегишли бўлган пуллар ва моддий қимматликларни қўлга киритган. Шу тариқа Анвар воқеа жойидан қочиб кетган.

Юқоридаги ҳолат юзасидан бўлиб ўтган суд мажлисида судланувчи Анвар Жовлиевга нисбатан тегишли жазо чоралари одил суд томонидан таъминланиб, суд ҳукми билан жабрланувчига етказилган зарарларни ундириш белгиланди.

Анвар Жовлиев ўз ҳаёт йўлида ўзгалар мулкини босқинчилик йўли билан эгаллаш деб номланувчи қинғир йўлни танлади. Албатта, у бошқа турдаги касб корни амалга ошириши маҳалласининг, халқининг корига ярайдиган шахс бўлиши мумкин эди

АББОС ХОЛМУМИНОВ,

Жиноят ишлари бўйича Ангор туман суди раиси

САЙЁР СУДДА БИР ГУРУҲ МАҲКУМЛАР МАНЗИЛ-КОЛОНИЯСИДАН ОЗОД ЭТИЛДИ

Маълумки, сўнгги йилларда суд-ҳуқуқ тизимини янада такомиллаштириш, фуқаро ва тадбиркорларнинг ҳуқуқ ҳамда қонуний манфаатларини ишончли ҳимоя қилиш чораларини кучайтириш, одил судловни самарали таъминлаш ҳамда судьялар ҳамжамияти ролини ошириш борасида изчил ишлар олиб борилиб, бир қанча ислоҳотлар амалга ошириб келинмоқда.

Суд-ҳуқуқ тизимида амалга ошириладиган барча ишлар замирида қонун устуворлигини таъминлаш, одил судловга эришиш каби эзгу ғоялар ётади. Айнан инсон ва адолатли суд ўртасидаги ўзаро муносабатларда қонунийликни ва адолатни таъминлайдиган ҳаракатлар замирида халқимизнинг осойишта ҳамда рози бўлиб яшаш ҳуқуқи турибди.

Амалдаги Ўзбекистон Республикаси Жиноят кодексининг 73-моддасида жазодан муддатидан илгари шартли равишда озод этиш ва шу кодекснинг 74-моддасида эса жазони енгилроғи билан алмаштириш назарда тутилган.

Жиноят ишлари бўйича Шеробод туман суди томонидан 41-сон манзил-колониясида ўтказилган сайёр суд мажлисида жами 18 нафар озодликдан маҳрум қилиш жазосини ўтаётган маҳкумларга нисбатан колония маъмурияти томонидан киритилган тақдимномалар кўриб чиқилди.

Суд, инсонпарварлик тамойилига таяниб ҳамда жазо муддатини ўташ даврида меҳнатга ҳалол муносабатда бўлган, ўрнатилган тартиб-қоидаларига риоя қилган, ўзининг ҳулқини ижобий томонга ўзгартирган, содир этган жиноятининг оқибатларини тўла англаб етиб, ўзларига тегишли хулоса чиқарган 3 нафар маҳкумларни ўталмай қолган жазо муддати Жиноят Кодексининг 73-моддасига асосан муддатидан илгари шартли равишда озод этиш ҳамда 15 нафар маҳкумларни ўталмай қолган жазо муддати Жиноят Кодексининг 74-моддасига асосан енгилроқ жазо турига алмаштирилиб, манзил-колониясидан озод этилди.

Инсон ҳуқуқ ва эркинликларини ишончли ҳимоя қилиш давлатнинг конституциявий мажбурияти сифатида белгиланиши ва бу борада суд ҳокимияти фаолиятнинг очиқлиги ва шаффофлигини таъминлашда ҳамда одил судловни сифатини оширадиган тизим яратишга алоҳида эътибор қаратилган.

Эндиликда 15 нафар маҳкумлар ўталмай қолган жазо муддатини тегишли тартибда Пробация хизматида ўтайдилар.

ОЛИМ ТОҒАЕВ,

Жиноят ишлари бўйича Шеробод туман суди раиси

СУД ТИЗИМИДА ТЕРГОВ СУДЬЯСИ ЛАВОЗИМИ ЖОРИЙ ЭТИЛМОҚДА

Мамлакатимизда амалга оширилаётган суд-ҳуқуқ ислоҳотлари замирида аввало, фуқароларнинг ҳуқуқ ва эркинликлари, қонуний манфаатларини таъминлашдек устувор вазифалар мужассам.

Барчага маълумки, суд ҳокимиятининг асосий вазифаси – фуқароларнинг қонунчиликда кафолатланган ҳуқуқлари ва эркинликларини, давлат ва жамоат манфаатларини, тадбикорларнинг ҳуқуқлари ва қонун билан қўриқланадиган манфаатларини ҳимоя қилишдан иборат.

Муҳтарам Президентимизнинг 2024 йил 10 июндаги “Тезкор-қидирув ҳамда тергов фаолиятида шахснинг ҳуқуқ ва эркинликларини ишончли ҳимоя қилиш кафолатларини янада кучайтириш чора-тадбирлари тўғрисида”ги фармони ҳам судлар фаолиятида очиқлик, шаффофликни таъминлаш билан бир қаторда, фуқаро ва тадбиркорларнинг ҳуқуқ ва қонуний манфаатларини ҳимоя қилиш кафолатини янада кучайтиришда муҳим қадам бўлди.

Жиноят ишлари бўйича Ангор туман суди ташаббуси билан кенг жамоатчилик иштирокида ташкил этилган давра суҳбатида мазкур ҳужжатнинг мазмун-моҳияти ҳамда аҳамияти ҳақида сўз юритилди.

Қабул қилинган Президент Фармонига асосан ишни судга қадар юритиш босқичида Тергов судьяси лавозими жорий этилиши белгиланди.2025 йил 1 январдан бошлаб жиноят ишлари бўйича туман ва шаҳар судларида тергов судьяси лавозими жорий этилади.

Бугунги кунда, жиноят ишлари бўйича судларга маъмурий ҳуқуқбузарликка оид ишлар, жиноят ишлари, мансабдор шахсларнинг чиқарилган қарорлари устидан берилган шикоятлар ҳамда судга қадар иш юритув даврида процессуал қарорларга санкция бериш билан боғлиқ ишларни кўриб чиқиш ваколати берилган. Бу ўз ўрнида жиноят ишлари бўйича туман (шаҳар) судларида якка тартибда фаолият юритаётган бир нафар судьянинг ўзига жуда кўп ишларни кўриб чиқиш вазифасини юкламоқда. Бу фуқаролар томонидан ўринли эътирозларга сабаб бўлаётган эди.

2025 йил 1 январдан бошлаб жиноят ишлари бўйича ҳудудий судларда иш бошлайдиган тергов судьялари жиноят ишлари бўйича судга қадар иш юритув даврида процессуал қарорларга санкция бериш масалалари, яъни, қамоққа олиш ёки уй қамоғи тарзидаги эҳтиёт чорасини қўллаш, қамоқда сақлаш ёки уй қамоғи муддатини узайтириш, паспортнинг (ҳаракатланиш ҳужжатининг) амал қилишини тўхтатиб туриш, мурдани эксгумация қилиш, почта-телеграф жўнатмаларини хатлаш, ушлаб туриш муддатини 48 соатга қадар узайтириш ҳамда прокурорнинг гувоҳ ва жабрланувчининг (фуқаровий даъвогарнинг) кўрсатувларини олдиндан мустаҳкамлаш тўғрисидаги ва бошқа илтимосномаларни кўриб чиқади.

Ушбу Фармон суд тизими тузилмасини ислоҳ қилишга, қонун устуворлигини, ижтимоий адолатни, фуқаролар тинчлиги ва тотувлигини таъминлашга, фуқаролар ва юридик шахсларнинг ҳуқуқлари ҳамда қонуний манфаатларини суд йўли билан самарали ҳимоя қилишга хизмат қилади.

АББОС ХОЛМУМИНОВ,

Жиноят ишлари бўйича Ангор туман суди раиси

ЭҲТИЁТСИЗЛИК ОРҚАСИДАГИ ЖИНОЯТ ….

Ҳаётда кечаётган воқеа-ҳодисалар учун қисмат эмас, ҳар кимнинг ўзи сабабчидир. Зотан, кимдир эзгулик ортидан эргашиб, бахт манзилига етса, яна кимдир гумроҳлигидан, фикри ожизлигидан тақдирига ўзи қора чизиқ тортади.

Фикримизни бир жиноят тавсилотига қаратмоқчимиз.

Эндигина 36 ёшни қаршилаган Бандихонлик Бахтиёр Хакимов (исм фамилиялар ўзгартирилган) жорий йилнинг 29 февраль куни ўзига олдиндан таниш бўлган Примқул Омонов билан дастлаб туманнинг «Наврўз» маҳалласи ҳудудида жойлашган “Бозорбобо балиқлари” оилавий корхонасига қарашли умумий овқатланиш шаҳобчасида, кейинчалик эса туман марказидаги алкоголь маҳсулотлари сотишга мўлжалланган савдо дўконида меъёридан ортиқ спиртли ичимликлар истеъмол қилишиб, маст ҳолатда шу куни соат 21-22 ларга қадар бўлган вақт давомида бирга бўлишиб, шундан сўнг Примқулни мастлик ҳолатида яшаш уйига кета олмаслигини билиб, уни ўзининг яшаш уйига томон олиб бориш мақсадида пиёда юриб, бир-бирини суяган холда етаклашиб кетишади. Йўл-йўлакай кетаётиб қор ёғиб турганлиги, ернинг нам ва сирпанчиқлиги оқибатида бир неча маротаба Примқул оёғи тойиб ерга йиқилиб тушган вақтида Бахтиёр ҳам эҳтиётсизлиги оқибатида унинг устига бориб йиқилиб тушади.

Натижада эса Примқул оғир тан жароҳати олиб, олган тан жароҳати таъсирида ҳаракатлана олмай қолади. Бахтиёр атрофда қор ёғиб тургани ҳамда об-ҳавонинг совуқлигини англаган ҳолда, ўзи ҳамроҳини хавфли аҳволга солиб қўйиб, ҳаёти ёки соғлиғи хавф остида қолган ва ўзини ўзи ҳимоя қилиш имкониятидан маҳрум бўлган шахсга ёрдам кўрсатмасдан, аксинча атрофда ҳеч ким йўқлигидан фойдаланиб, ҳодиса жойидан яширинади. Бахтиёр шу тариқа гўёки жавобгарликдан қутулиб қолиш мақсадида 2024 йил 02 март куни Тожикистон Республикаси ҳудудига чиқиб кетади.

Маст ҳолатда бўлган Примқул Омонов об-ҳавонинг совуқлиги, ҳаёти ёки соғлиғи хавф остида қолиб олган “ҲАЁТ УЧУН ХАВФЛИ БЎЛГАН ОҒИР” жароҳатлари билан вафот этади.

Суд мажлисида судланувчи Бахтиёр Хакимов ҳақиқатдан ҳам 2024 йил 29 февраль куни 01 март кунига ўтар кечаси марҳум Примқул Омонов билан бирга бўлиб, уни маст ҳолатида ташлаб кетаётган вақтида ўзи ҳам маст ҳолатда бўлганлиги сабабли уни олиб кетишининг имкони бўлмаган бўлса-да, ўзининг эътиборсизлиги сабабли шу атрофда яшовчи фуқароларга ёки ИИБ ходимларига ёки тез тиббий ёрдам ходимларига хабар бериш ҳаёлига келмаганлиги, ҳозирги вақтда қилмишидан чин-кўнгилдан пушаймонлигини билдириб суддан ўзига енгиллик беришни сўради.

Марҳумнинг қонуний вакили суддан судланувчи Бахтиёр Хакимовга нисбатан қонуний жазо берилишини сўради.

Суд, судланувчи, жабрланувчи ва гувоҳларнинг  суддаги кўрсатувларини тинглаб, жиноят иши ҳужжатларини ўрганиб чиқиб ва ишда мавжуд бўлган далилларга баҳо берди.

Судланувчи Бахтиёр Хакимовга нисбатан жазо тури ва муддатини белгилашда, уни ўз айбига иқрорлик билдириб, қилмишидан пушаймонлигини, муқаддам судланмаганлигини, икки нафар вояга етмаган фарзандлари борлигини, оилавий ва моддий шароитини  жазони енгиллаштирувчи ҳолатлар деб баҳолаб, мазкур жиноятни ғаразли ва бошқа паст ниятларда содир этганлигини жазони оғирлаштирувчи ҳолатлар деб баҳолаб, унга нисбатан 2 (икки) йил 6 (олти) ой озодликдан махрум қилиш жазоси тайинлади ҳамда уни суд залидан дарҳол қамоққа олди.

Суд, Бахтиёр Хакимовнинг содир этган қилмишлари оқибатида – уни ўз умрини панжара ортида ўташга лойиқ деб топди.

ТАХИР БЕКПУЛАТОВ,

Сурхондарё вилоят суди судьяси

БОШ ҚОМУСИМИЗ – КОНСТИТУЦИЯ

Бизга маълумки, 2023 йилнинг 30 апрель куни ўтказилган референдумда умумхалқ овоз бериш орқали Ўзбекистон Республикасининг Конституциясига ўзгартиш ва қўшимчалар киритилиб, унинг янги таҳрири қабул қилинди.

Янги Конституциядаги моддалар сони амалдаги 128 тадан 155 тага, нормалар сони 275 тадан 434 тага ошди. Бош асосий қонунимиз матни қарийб 65 фоизга ортди ва халқимиз таклифлари асосида янгиланди. 

Янги таҳрирдаги Конституцияда белгиланган суверен, демократик, ҳуқуқий, ижтимоий ва дунёвий давлат устувор принципларидан келиб чиқиб, Ўзбекистон Республикаси Президентининг 2023 йил 08 май кунидаги Фармони асосида янги таҳрирдаги Конституцияни амалга ошириш бўйича давлат органлари ҳамда ташкилотлари олдида турган биринчи галдаги вазифалар белгилаб берилган.

Жумладан, мазкур Фармон билан давлат органлари ва ташкилотлари, хусусан суд ва ҳуқуқни муҳофаза қилувчи органлар фаолиятида янги таҳрирдаги Конституцияни амалга ошириш учун қонунчилик ҳужжатларининг мавжуд эмаслиги ёки қонунчиликка тегишли ўзгартириш ҳамда қўшимчалар киритилмаганлиги важи билан уни қўллашни рад этиш қатъиян тақиқланди.

Фармонда янги таҳрирдаги Конституцияни амалда рўёбга чиқариш ва қонунчиликнинг унга зид қоидаларини бекор қилиш бўйича бир қатор кечиктириб бўлмайдиган қуйидаги вазифалар ҳам назарда тутилган:

-эркин ҳаракатланиш, турар ва яшаш жойини танлашга бўлган конституциявий ҳуқуқларни таъминлашга тўсқинлик қилиб келаётган Тошкент шаҳри ва Тошкент вилоятида доимий рўйхатга олиш бўйича Қонунни ўз кучини йўқотган деб топиш ҳамда фуқароларни яшаш жойи бўйича рўйхатга олишда хабардор қилишнинг янги тартибини жорий этиш (Конституциянинг 32-моддаси);

-мулкий ҳуқуқларнинг ишончли ҳимоясига, банк операцияларининг сир тутилишига оид конституциявий кафолатларни таъминлаш мақсадида тўлов хизматларини кўрсатувчи ташкилотлар жисмоний шахслар ўртасида пул ўтказмалари амалга оширилганда, уларга кўрсатилган хизматлар учун электрон ҳисобварақ-фактуралар расмийлаштириш тартибини бекор қилиш (Конституциянинг 41-моддаси);

-тадбиркорлик фаолияти эркинлигига оид нормаларни тўлақонли рўёбга чиқариш мақсадида ҳар қандай турдаги чакана савдо ва хизмат кўрсатиш объектларининг фаолият кўрсатиш вақтига нисбатан чекловларни бекор қилиш (Конституциянинг 65–67-моддалари);

-фуқароларнинг суд ҳимоясида бўлишга оид конституциявий ҳуқуқларини тўлиқ таъминлаш мақсадида маъмурий судларга шикоят қилишда давлат божини олдиндан ундирмаслик, бунда давлат божини ишни кўриб чиқиш натижаси бўйича айбдор тарафдан ундириш тартибини жорий этиш (Конституциянинг 55-моддаси);

-ҳуқуқий таъсир чораларини қўллашда мутаносиблик принципидан келиб чиқиб, маъмурий жавобгарлик тўғрисидаги қонунчиликда шартномавий ва бошқа фуқаровий-ҳуқуқий муносабатлардан келиб чиқадиган жавобгарлик чораларини бекор қилиш (Конституциянинг 21-моддаси);

-фуқароларнинг таълим олишга бўлган конституциявий ҳуқуқларини тўлиқ амалга ошириш учун солиқ тўловчилар томонидан ёшидан қатъи назар, фарзандининг мактабгача, мактаб ва олий таълим ташкилотида таълим олиши учун тўловни солиқ солинмайдиган даромадлар тоифасига киритиш (Конституциянинг 50-моддаси);

-ҳуқуқбузарликдан жабрланганларга етказилган зарар қопланишида давлатнинг конституциявий мажбуриятларини амалга ошириш мақсадида жиноятдан жабрланганларга кўмаклашишнинг аниқ механизмини ишлаб чиқиш (Конституциянинг 29-моддаси);

-шахсий дахлсизликка бўлган конституциявий ҳуқуқларни сўзсиз таъминлаш мақсадида қамоққа олиш тарзидаги эҳтиёт чорасини қўллашда шахсни ҳибсхонага жойлаштиришдан олдин мажбурий тиббий кўрикдан ўтказиш тартибини жорий этиш (Конституциянинг 26-моддаси);

-адвокатларнинг конституциявий-ҳуқуқий мақомини тўлақонли реализация қилиш, жиноят процессида унинг ваколатларини прокурор билан тенглаштириш (Конституциянинг 142-моддаси);

-давлатнинг болаларда халқнинг бой маданий ва маънавий меросидан фахрланишни, ватанпарварлик ва Ватанга бўлган меҳр-муҳаббат туйғусини шакллантириш тўғрисида ғамхўрлик қилиш мажбуриятини амалга ошириш мақсадида 18 ёшгача бўлган болаларнинг маданий мерос объектларига тўловсиз кириши тартибини жорий этиш (Конституциянинг 78-моддаси).

Бундан ташқари, қонуности ҳужжатларини хатловдан ўтказиш ва Конституцияга зид нормалар, шу жумладан инсон ҳуқуқ ва эркинликларини чекловчи нормалар аниқланган тақдирда, уларни бекор қилиш бўйича таклифлар киритилиши белгиланди.

Хулоса ўрнида таъкидлаш жоизки, янги киритилган ўзгартиришларга кўра, Ўзбекистонда ҳуқуқий давлат тамойили мустаҳкамланди, эндиликда барча жараёнлар қонуний асослар устига қурилади, давлат хизматчиларидан ҳуқуқ доирасида фикрлаш, барча масалаларга ҳуқуқий кўз билан қараш талаб этилади.

МАНСУР АБДУРАХМАНОВ,

Сурхондарё вилоят суди судьяси

ҲАМЖИҲАТЛИК ВА АМАЛИЙ ҲАМКОРЛИК РУҲИНИ САҚЛАШ

Дарҳақиқат, Америка Қўшма Штатининг Нью-Йорк шаҳрида 2023 йилнинг 19 сентябрь куни бўлиб ўтган Бирлашган Миллатлар Ташкилоти Бош Ассамблеяси 78-сессиясининг умумсиёсий мунозаралари давомида давлатимиз раҳбари Шавкат Мирзиёев нутқ сўзлади.

Хусусан, Ўзбекистон Республикаси Президенти Шавкат Мирзиёев ўз нутқида ҳамжиҳатлик ва амалий ҳамкорлик руҳини сақлаш, умумий манфаатларни мавжуд зиддиятлардан юқори қўйган ҳолда мамлакатларни жипслаштириш зарурлигини, ўтган йили умумий хавфсизлик ва тараққиётга қаратилган “Самарқанд бирдамлик ташаббуси”ни илгари сурилганлиги, асосий мақсадимиз мамлакатларимиз ва халқларимизнинг бугунги куни ва истиқболи учун масъулиятни ҳар томонлама чуқур англаш, очиқ ва конструктив ҳамкорликка тайёр барча томонларни глобал мулоқотга жалб қилишдан иборат эканлигини таъкидлаб ўтди.

Бирлашган Миллатлар Ташкилоти Бош котиби ташаббуси билан келгусида Келажак саммити ўтказилиши халқаро ва минтақавий тараққиётнинг долзарб муаммоларини ҳал этишга, Ташкилотнинг таъсири ва самарадорлигини янада оширишга хизмат қилишига ишонч билдирилди.  

Бундан ташқари, юртбошимиз кейинги йилларда Ўзбекистонда амалга оширилаётган ва ортга қайтмас тус олган кенг кўламли ислоҳотларга алоҳида тўхталиб, глобал ва минтақавий кун тартибидаги энг долзарб масалалар ечимига қаратилган қатор ташаббусларни илгари суриб, ҳуқуқий, дунёвий, демократик ва ижтимоий давлат бўлмиш Янги Ўзбекистонни барпо этиш сиёсатини қатъий давом эттирилаётганлиги, мамлакатимизда “Инсон қадри ва манфаатлари учун” деган эзгу ғоя асосида демократия ва адолат тамойилларини мустаҳкамлашга қаратилган туб ислоҳотлар олиб борилаётганлигини ҳам эътироф этди.

Давлатимиз раҳбари сўзининг якунида барчамиз ҳозирги тарихий туб бурилиш палласида келгуси авлодларга сайёрамизни қандай ҳолда қолдириш ҳақида ўйлашимиз лозимлигини қайд этди: «Мустаҳкам тинчлик ва фаровонликка фақат умумий интилишлар ва биргаликдаги ҳаракатлар билан эришиш мумкин. Бизга ўзаро ишонч, бирдамлик ва ҳамкорлик руҳи ҳар қачонгидан ҳам кўпроқ зарур». 

Ўзбекистон Бирлашган Миллатлар Ташкилоти институтлари ва барча давлатлар билан кенг кўламли ва узоқ муддатли шерикликни чуқурлаштиришга тайёр экани яна бир бор таъкидланди.

Бўлиб ўтган йиғилиш иштирокчиларининг эътибори мамлакатимизда инсон ҳуқуқларини ҳимоя қилиш, мажбурий ва болалар меҳнатига тўлиқ барҳам бериш борасида эришилган натижаларга қаратилди.

Хулоса ўрнида айтиш керакки, юртимизда инсон қадри, инсонни эъзозлаш – эътиборимиздаги энг асосий масалалардан бири бўлиб қолмоқда. Буни амалга ошириш ва мамлакатимиз тараққиётини янги поғонага олиб чиқиш учун бошқарув, қонунчилик ва жамиятимиз ўзгармоқда.

МАНСУР АБДУРАХМАНОВ,

Сурхондарё вилоят суди судьяси

ОДИЛ СУДЛОВ – АДОЛАТЛИ ЖАМИЯТ ПОЙДЕВОРИ

Жамиятимизда одил судлов тизимида амалга оширалаётган ислоҳатлар замирида фуқароларнинг бузилган ҳуқуқ ва эркинликлари тикланмоқда. Хусусан, электр, иссиқлик энергияси, газ, водопроводдан фойдаланиш қоидаларини бузиш каби маъмурий ва жиноий ҳаракатларга ҳуқуқий баҳо беришда суриштирув ва тергов органларининг йўл қўйган хато ва камчиликлари  бартараф этилмоқда.

Дастлабки тергов органи томонидан айбланувчи Машраб Аллаев (исм фамилиялар ўзгартирилган) Бойсун туманидаги “Элбек Бахром” фермер хўжалиги иш бошқарувчиси вазифасида ишлаб келиб, “Хўжамайхона-Бойсун” магистрал ичимлик суви қувури тармоғига ноқонуний равишда ўзбошимчалик билан уланиб, ўзи бошқариб келаётган фермер хўжалигига қарашли бўлган дала ер майдонларига сувни ишлатиб, 17.03.2023 йилда ўтказилган рейд тадбирига асосан берилган хулосасига кўра, “Сурхондарё сув таъминоти” МЧЖ манфаатларига жами 116.457.360 сўмлик кўп миқдорда зарар етказилганликда айбланган.

Бироқ, жиноят ишни судда кўриш жараёнида тўпланган далилларда айбланувчи Машраб Аллаевнинг айбсизлиги тўлиқ, ҳар томонлама ва холисона текширилиб, уни оқлаш учун асослар етарли бўлгани сабабли жиноят ишлари бўйича Бойсун туман судининг 2024 йил 5 январь кунидаги ҳукми билан Ўзбекистон Республикаси Жиноят кодекси 1852-моддаси 3-қисмида назарда тутилган жиноятни содир этганликда айбсиз деб топилиб, унинг қилмишида жиноят таркиби бўлмаганлиги сабабли Жиноят-процессуал Кодексининг 83-моддаси 2-қисми билан оқлов ҳукми чиқарилган.

Мазкур суднинг ҳукмига нисбатан туман прокурори томонидан келтирилган апелляция тартибидаги протестда, суд томонидан иш бир томонлама кўрилганлиги, шу сабабли жиноят ишини Жиноят-процессуал кодекси 416-417-моддалари тартибида айблов хулосасини тасдиқлаган прокурорга юбориш лозимлиги, айбланувчи томонидан сувни ҳисобга олиш асбобларининг йўқ  қилинганлигига ҳуқуқий баҳо берилмаганлиги сабабли суд ҳукмини бекор қилиб, судланувчига айблов ҳукми чиқариш сўралган.

Сурхондарё вилоят суди жиноят ишлари бўйича судлов ҳайъати апелляция инстанциясининг 2024 йил 12 июнь кунидаги ажрими билан биринчи босқич судининг ҳукми ўзгаришсиз, келтирилган апелляция протести қаноатлантирилмасдан қолдирилган.

Тарафларга келгусида ушбу ажрим юзасидан тафтиш тартибида шикоят ёки протест келтириш ҳуқуқи тушунтирилиб, фуқаронинг қонуний ҳуқуқлари одил судлов томонидан тикланди.

Зеро, янги таҳрирда қабул қилинган Ўзбекистон Республикаси Конститутциясининг 20-моддасида “Инсон билан давлат органларининг ўзаро муносабатларида юзага келадиган қонунчиликдаги барча зиддиятлар ва ноаниқликлар инсон фойдасига талқин этилади” деб кўрсатилган. Шу жиҳатдан мазкур нормаларга амал қилган ҳолда “Одил судлов – адолатли жамият пойдевори” таъмойили асосида фуқароларнинг қонун билан бузилган ҳуқуқлари тўлиқ тикланмоқда.

БОТИР НОРМУРОДОВ,

Сурхондарё вилоят суди судья катта ёрдамчиси

ФАРЗАНД УЧУН ТАЪМИНОТ ФАҚАТГИНА 18 ЁШГАЧА ТЎЛАНАДИМИ?

Ўзбекистон Республикасининг янги таҳрирдаги Конститусиясида жамиятимизнинг асосий бўғинларидан бири ҳисобланувчи оила, болалар ва ёшлар тўғрисидаги асосий тамойиллар белгилаб берилган. Конститутсиямизнинг
77-моддасида ота-оналар ва уларнинг ўрнини босувчи шахслар ўз фарзандларини вояга етгунига қадар боқиши, уларнинг тарбияси, таълим олиши, соғлом, тўлақонли ва ҳар томонлама камол топиши хусусида ғамхўрлик қилишга мажбур эканлиги белгилаб қўйилган.

Мамлакатимиз қонунчилигига мувофиқ ота-оналарнинг фарзандларига таъминот бериш мажбуриятига нисбатан “алимент” деб номланувчи махсус юридик атама қўлланилади. Оила кодексининг 96-моддасида белгиланишича, вояга етмаган болаларига таъминот бериш мажбуриятини ихтиёрий равишда бажармаган ота (она)дан суднинг ҳал қилув қарорига ёки суд буйруғига асосан алимент ундирилади.

Аксарият инсонлар фарзанд учун таъминот бериш дейилганида фарзанд вояга етгунига қадар тўланадиган алимент пулини кўз олдиларига келтирадилар. Миллий қонунчилигимизга кўра эса, ота-оналар нафақат фарзандлари вояга етгунига қадар балки вояга етган бўлса-да, меҳнатга лаёқатсиз, ёрдамга муҳтож болаларига ҳам таъминот беришга мажбур ҳисобланадилар. Бу ҳақидаги норма Оила кодексининг 97-моддасида белгиланган бўлиб, унга кўра ота-оналарнинг Вояга етмаган болаларига алимент тўлаш ва уларга таъминот беришдаги мажбуриятлари ҳам, вояга етган, меҳнатга лаёқатсиз, ёрдамга муҳтож болаларига таъминот беришдаги мажбуриятлари ҳам тенгдир.

Мазкур нормадан кўринадики, ота-оналар фарзандлари меҳнатга лаёқатсиз ва ёрдамга муҳтож бўлган ҳолларда улар вояга етган бўлсалар ҳам таъминот беришга мажбур ҳисобланадилар.

Шунингдек, ота-оналар фарзандлари таъминоти учун зарур бўладиган фавқулодда қўшимча ҳаражатларда ҳам иштирок этишга мажбур ҳисобланадилар.  Фарзанднинг тан жароҳати олиш, касаллик ҳолатларида ёки таълим олиши учун зарур бўладиган қўшимча ҳаражатларни шулар жумласига киритиш мумкин. Мазкур ҳолатлар ҳам Оила кодексида алоҳида норма билан тартибга солинган бўлиб, ушбу кодекснинг 103-моддасига кўра Ота-она фавқулодда ҳолатлар (боланинг оғир шикастланиши, касал бўлиши ва бошқалар) туфайли келиб чиққан, боланинг таъминоти учун зарур бўлган қўшимча харажатларда иштирок этиши шарт.

Қўшимча харажатларда иштирок этишдан бош тортган ота (она)дан суд уларнинг оилавий ва моддий аҳволини ҳисобга олиб, қўшимча харажатларни қисман пул билан тўланадиган қатъий суммада ундириш ҳақида ҳал қилув қарори чиқариши мумкин.

Бундан кўринадики, ота-оналик нафақат кишига берилган олий бахт, балки фарзандга гўзал тарбия бериш, уни ҳар томонлама соғлом ва баркамол қилиб вояга етказишдек бурчларга эга бўлишни ҳам англатади.

ДИЛМУРОД ЖУМАЕВ,

Сурхондарё вилоят суди судья катта ёрдамчиси

ФУҚАРОНИ МУОМАЛА ЛАЁҚАТИ ЧЕКЛАНГАН ЁКИ МУОМАЛАГА ЛАЁҚАТСИЗ ДЕБ ТОПИШ ТАРТИБИ

Маълумки, Ўзбекистон Республикасининг фуқаролик протсессуал кодексининг 310-моддасида спиртли ичимликлар, гиёҳвандлик моддалари ва психотроп моддаларни суиистеъмол қилиши натижасида фуқарони муомала лаёқати чекланган деб топиш тўғрисидаги ёки фуқарони руҳий ҳолати бузилганлиги (руҳий касаллиги ёхуд ақли заифлиги) туфайли муомалага лаёқатсиз деб топиш ҳақидаги иш унинг оила аъзолари, васийлик ва ҳомийлик органлари, прокурор, даволаш муассасалари ва бошқа давлат органлари, фуқароларнинг ўзини ўзи бошқариш органлари ҳамда жамоат бирлашмалари берган аризалар бўйича қўзғатилиши мумкинлиги қайд этилган.

Фуқарони муомала лаёқати чекланган ёки муомалага лаёқатсиз деб топиш тўғрисидаги ариза мазкур фуқаро яшаб турган жойдаги, агар бу шахс даволаш муассасасига жойлаштирилган бўлса, мазкур муассаса жойлашган ҳудуддаги судга берилади.

Фуқарони муомала лаёқати чекланган деб топиш тўғрисидаги аризада спиртли ичимликлар, гиёҳвандлик моддалари ва психотроп моддаларни суиистеъмол қилувчи шахс ўз оиласини моддий жиҳатдан оғир аҳволга солиб қўяётганлигидан далолат берувчи ҳолатлар баён этилиши керак.

Фуқарони муомалага лаёқатсиз деб топиш тўғрисидаги аризада шахснинг руҳий ҳолати бузилганлиги (руҳий касаллиги ёхуд ақли заифлиги), шунинг оқибатида у ўз хатти-ҳаракатларини англай олмаслигидан ёки бошқара олмаслигидан далолат берувчи ҳолатлар баён қилиниши керак.

Судя аризани олгач, ишни суд муҳокамасига тайёрлаш тартибида фуқаронинг руҳий ҳолати бузилганлиги (руҳий касаллиги ёки ақли заифлиги) тўғрисида етарли маълумотлар мавжуд бўлса, унинг руҳий аҳволини аниқлаш учун суд-психиатрия экспертизасини тайинлайди.

Фуқаро суд-психиатрия экспертизасини ўтишдан бош тортганда суд уни мажбурий тарзда экспертизага юбориш тўғрисида ажрим чиқариши мумкин.

Суд фуқарони муомала лаёқати чекланган деб топиш тўғрисидаги ишни албатта мазкур фуқаронинг, прокурор ҳамда васийлик ва ҳомийлик органи вакилининг иштирокида кўради. Агар фуқаро суд мажлисига келмаса, ушбу Кодекс 186-моддасининг қоидалари қўлланади.

Суд фуқарони муомалага лаёқатсиз деб топиш тўғрисидаги ишни прокурор ҳамда васийлик ва ҳомийлик органининг вакили иштирокида кўриб чиқади. Иши кўриб чиқилаётган фуқаро, агар унинг соғлиғи ҳолати имкон берса, суд мажлисига чақирилади.

Суднинг фуқарони муомала лаёқати чекланган ёки муомалага лаёқатсиз деб топиш тўғрисидаги ҳал қилув қарори васийлик ва ҳомийлик органининг муомала лаёқати чекланган шахсга ҳомий тайинлаши, муомалага лаёқатсиз шахсга эса, васий тайинлаши учун асос бўлади.

Фуқарони муомала лаёқати чекланган ёки муомалага лаёқатсиз деб топганда суд ҳал қилув қарори кучга кирганидан сўнг уч кун ичида бу ҳақда мазкур шахс яшаб турган жойдаги ҳомийлик ва васийлик органига хабар қилади ва унинг устидан ҳомий ёки васий тайинлаш учун ҳал қилув қарорининг кўчирма нусхасини юборади.

Фуқарони муомала лаёқати чекланган ёки муомалага лаёқатсиз деб топиш тўғрисидаги ишларни юритиш билан боғлиқ суд харажатлари аризачидан ундирилмайди.

Агар суд ариза фуқаронинг оила аъзолари томонидан инсофсизлик қилиб, асоссиз равишда фуқаронинг муомала лаёқатини чеклаш ёки уни муомала лаёқатидан маҳрум этиш мақсадида атайлаб берилган деб топса, суд харажатларини оила аъзоларидан ундиради.

Қонунчиликда назарда тутилган ҳолларда, суд фуқаронинг ўзи, унинг ҳомийси, шунингдек Фуқаролик процессуал Кодекснинг 310-моддасида санаб ўтилган ташкилотлар ва шахслар берган аризага биноан фуқаронинг муомала лаёқатини чеклашни ва унга нисбатан белгиланган ҳомийликни бекор қилиш тўғрисида ҳал қилув қарори чиқаради ёки қонунчиликда назарда тутилган ҳолларда, суд васий, шунингдек мазкур моддада санаб ўтилган ташкилотлар ва шахслар берган аризага биноан, суд-психиатрия экспертизасининг хулосасига асосланиб, соғайган фуқарони муомалага лаёқатли деб топиш ҳақида ҳал қилув қарори қабул қилади.

БЕХРУЗ АВАЗОВ,

Сурхондарё вилоят суди судья катта ёрдамчиси

Skip to content