МЕҲНАТ ШАРТНОМАСИНИНГ ТУШУНЧАСИ ВА ТАРАФЛАРИ

Ўзбекистон Республикаси Меҳнат кодексининг VI-бобида меҳнат шартномасига таъриф берилган бўлиб, ушбу кодекснинг 72-моддасига кўра, меҳнат шартномаси ходим билан иш берувчи ўртасида муайян мутахассислик, малака, лавозим бўйича ишни ички меҳнат тартибига бўйсунган ҳолда тарафлар келишуви, шунингдек меҳнат тўғрисидаги қонун ҳужжатлари ва бошқа норматив ҳужжатлар билан белгиланган шартлар асосида ҳақ эвазига бажариш ҳақидаги келишувдир.

Ходим ва иш берувчи меҳнат шартномасининг тарафлари бўлиб ҳисобланадилар.

Меҳнат шартномасини тузиш ҳақидаги келишувдан олдин қўшимча ҳолатлар (танловдан ўтиш, лавозимга сайланиш ва бошқалар) бўлиши мумкин. Ходим ўриндошлик асосида ишлаш тўғрисида қонунчиликда белгиланган тартиблар асосида меҳнат шартномалари тузиши мумкин.

Шунингдек, меҳнат шартномасининг мазмуни тарафлар келишуви бўйича, шунингдек меҳнат тўғрисидаги қонун ҳужжатлари ва бошқа норматив ҳужжатлар билан белгиланади.

Меҳнат шартномаси тарафларининг келишуви билан қуйидагилар белгиланади:

-иш жойи (корхона ёки унинг бўлинмаси);

-ходимнинг меҳнат вазифаси – мутахассислиги, малакаси, у ишлайдиган лавозим;

-ишнинг бошланиш куни;

-меҳнат шартномаси муайян муддатга тузилганда унинг амал қилиш муддати;

-меҳнат ҳақи миқдори ва меҳнатнинг бошқа шартлари.

Меҳнат шартномасини тузиш пайтида ходимларнинг қонун ҳужжатлари ва бошқа норматив ҳужжатлар билан белгиланган меҳнат ҳуқуқлари ва кафолатлари даражаси пасайтирилиши мумкин эмас.

Меҳнат шартномаси фақатгина ёзма шаклда тузилади ва меҳнат шартномасининг шакли Ўзбекистон Республикаси Ҳукумати томонидан белгиланган тартибда тасдиқланадиган намунавий шартномани ҳисобга олган ҳолда ишлаб чиқилади.

Меҳнат шартномаси бир хил кучга эга бўлган камида икки нусхада тузилади ва ҳар бир тарафга сақлаш учун топширилади.

Меҳнат шартномасида албатта тарафларнинг манзиллари кўрсатилиши керак.

Меҳнат шартномаси ходим ва ишга қабул қилиш ҳуқуқига эга бўлган мансабдор шахснинг имзолари билан мустаҳкамланиб, имзоланган муддати қайд этиб қўйилади. Мансабдор шахснинг имзоси имзонинг ҳақиқий ва ваколатли эканлигини таъкидлаш тариқасида корхона муҳри билан (муҳр мавжуд бўлган тақдирда) тасдиқланади.

Меҳнат шартномалари номуайян муддатга, беш йилдан ортиқ бўлмаган муайян муддатга ва муайян ишни бажариш вақтига мўлжаллаб тузилиши мумкин.

Агар меҳнат шартномасида унинг амал қилиш муддати кўрсатилмаган бўлса, меҳнат шартномаси номуайян муддатга тузилган деб ҳисобланади.

Номуайян муддатга тузилган меҳнат шартномаси ходимнинг розилигисиз муайян муддатга, шунингдек муайян ишни бажариш вақтига мўлжаллаб қайта тузилиши мумкин эмас.

Муддатли меҳнат шартномалари:

-бажарилажак ишнинг хусусияти, уни бажариш шартлари ёки ходимнинг манфаатларини ҳисобга олган тарзда, номуайян муддатга мўлжалланган меҳнат шартномаларини тузиш мумкин бўлмаган ҳолларда;

-корхона раҳбари, унинг ўринбосарлари, бош бухгалтер билан, корхонада бош бухгалтер лавозими бўлмаган тақдирда эса, бош бухгалтер вазифасини бажарувчи ходим билан;

-қонунда назарда тутилган бошқа ҳолларда тузилиши мумкин.

Таъкидлаш жоизки, меҳнат шартномаси ходим билан иш берувчи ўртасида норматив ҳужжатлар билан белгиланган шартлар асосида ҳақ эвазига бажариш ҳақидаги келишув ҳисобланади.

БЕХРУЗ АВАЗОВ,

Сурхондарё вилоят суди судья катта ёрдамчиси

Сурхондарё вилоят судида 8 март – Халқаро хотин-қизлар куни муносабати билан байрам тадбири бўлиб ўтди

Мамлакатимизда онани, хонадонларимиз файзи бўлган хотин-қизларни улуғлаш давлатимиз белгилаб олган сиёсатнинг муҳим йўналишига айланган.

Барчамизга маълумки, Президентимиз ташаббуси билан оила институтини мустаҳкамлаб, хотин-қизларнинг қонуний ҳуқуқ ва манфаатларини таъминлаш, қобилият ва салоҳиятини рўёбга чиқариш, оналик ва болаликни ҳимоя қилишга қаратилаётган юксак эътибор жамиятда аёлларнинг ижтимоий-сиёсий фаоллигини кучайтиришда ўз самараларини бермоқда.

Маълумотларга кўра, айни пайтда Сурхондарё вилоятида 1,5 миллион ортиқ хотин-қиз яшайди, яъни 49 фоиздан ортиғи хотин-қизлардир.   Вилоятимизда мунис онахону бувижонлар, дилбар опа-сингилларнинг жамиятдаги ўрнини мустаҳкамлаб, уларнинг қалбида чечак отаётган орзу-истакларини рўёбга чиқариш юзасидан кенг кўламли ишлар амалга оширилмоқда. Давлат ва жамоат ташкилотларида хизмат қилаётган, далада ишлаётган хотин-қизлар меҳнати алоҳида эътироф этилмоқда. Ватанимиз тараққиётига муносиб ҳисса қўшиш орзуси билан олий таълим муассасаларида касб ўрганаётган хотин-қизларнинг контракт тўловларини тўлашга ёрдам кўрсатилмоқда. Изланиб, турли соҳаларда илмий иш қилишни, олима бўлишни кўнглига туккан хотин-қизларнинг магистратурада ўқишни давом эттириши учун ҳам контракт пуллари тўлаб берилаётир. Кам таъминланган оилалар ва ёрдамга муҳтож хотин-қизларга моддий, маънавий кўмак берилмоқда.

8 март –Халқаро хотин-қизлар куни муносабати билан Сурхондарёда бошланган турли тадбирлар ҳам мўътабар онахону момоларимизга, дилбар опа-сингилларимизга кўрсатилаётган юксак эътиборнинг  амалдаги ифодасидир.  

Баҳорнинг илк айёми, гўзаллик шодиёнаси арафасида меҳнат жамоаларида ўтказилаётган байрам тадбирлари қалбларга фахр, кўнгилларга қувонч улашмоқда. Тинч, осуда ва инсон қадри улуғланаётган Ватанда яшаётганидан шукроналик ҳиссини юксалтираётир. Ана шундай шодиёналардан бири Сурхондарё вилоят судида бўлиб ўтди.

Соҳада хизмат қилаётган хотин-қизлар шарафланган тантанали тадбирда вилоят суди раиси Аблқосим Рузиқулов суд тизимида фаолият юритаётган хотин-қизларга байрам табригини ўқиб эшиттирди.

Сурхондарё вилояти судларида 6 нафар судья, 88 нафар ходим хотин-қиз хизмат қилиб, одил судловни амалга ошириш ва адолатли жамият барпо этишга муносиб ҳисса қўшаётир.  

–Суд тизимида 41 йилдан буён хизмат қиламан,–дейди Сурхондарё вилоят суди судьяси Дилором Алмуратова. – Сўнгги йилларда суд тизимида катта ислоҳотлар амалга оширилди. Соҳада биз хотин-қизларнинг меҳнат қилишимиз учун ҳам кенг имкониятлар яратиб берилди. Байрамлар арафасида камтарона меҳнатларимиз алоҳида эътиборга олиниб, улуғланаётганидан ҳам фаҳр-ифтихор ҳиссини туямиз. Тизимда меҳнат қилаётган хотин-қизлар сафининг ортиб бораётгани қонун устуворлигини, гендер тенгликни таъминлаш ва хотин-қизлар ҳуқуқларини ҳимоя қилишда юз берган ўзгаришларга яққол мисол бўла олади ва одил судлов таъминланаётганидан қувончим чексиз.

Тантанали тадбирда соҳада хизмат қилаётган хотин-қизларга вилоят суди раисининг эсдалик совғалари топширилди.

САРВИНОЗ МЎМИНОВА,

Сурхондарё вилоят суди судья катта ёрдамчиси

Олий суд раисининг ўринбосари Олимжон Исмаилов Сурхондарё вилоятида фаолият юритаётган судьялар билан мулоқот ўтказди

Тадбирда судга мурожаат билан келган фуқароларни қабул қилишда юксак муомала маданиятига риоя этиш, белгиланган қонун-қоида талабларидан оғишмаслик, судьялар ва ходимлар доимий равишда ўз билим ҳамда тажрибасини ошириб боришлари зарурлиги каби масалалар бўйича фикр билдирилди.

Шунингдек, одил судловни амалга ошириш орқали фуқаролар ва юридик шахсларнинг Конституция билан кафолатланган ҳуқуқ ва эркинликлари, қонуний манфаатларини тўлақонли ҳимоя қилиш, фаолиятдаги камчиликларни бартараф этиш орқали ягона суд амалиётини шакллантириш, Судьялар одоби кодекси қоида ва талабларидан оғишмаслик масалалари хусусида сўз юритилди.

Хусусан, одоб-ахлоқ қоидаларига риоя этилмаслик ҳолатларни олдини олиш мақсадида судьяларга судьялик қасамёди, Судьялар одоби кодекси ва бошқа норматив-ҳуқуқий ҳужжатларда белгиланган меъёрларга қатъий ва оғишмай амал қилишлари, ҳалол ва виждонан фаолият олиб боришлари, одил судловни ҳамда ўз вазифаларини амалга оширишда қонунийлик, одиллик, инсонпарварлик, холислик ва ростгўйлик тамойилларига риоя қилишлари, судьялар томонидан ҳар бир суд ходимининг фаолияти устидан назорат ўрнатилиб, ходимларнинг ишдан ташқари вақтларда улар қандай ишлар билан машғул бўлаётганликларидан хабардор бўлиб, бу борада ходимларнинг ота-оналари иштирокида йиғилишлар ўтказиб боришлари лозимлиги, коррупцияга қарши курашиш борасида ишлар самарадорлигини янада ошириб бориш зарурлиги таъкидланди.

Мулоқотда сўз олганлар суд ҳокимиятининг обрўйи ва нуфузини сақлаш ҳар бир судья ва ходимнинг мажбурияти эканлигини қайд этган ҳолда, тизимнинг барча вакиллари судьянинг холислиги, мустақиллиги ва беғаразлигига шубҳа туғдириши мумкин бўлган ҳар қандай хатти-ҳаракатлардан ўзини тийишлари шартлигини таъкидлади.

АСҚАР ҚУДРАТОВ,

Сурхондарё вилоят суди Жамоатчилик

ва оммавий ахборот воситалари билан

алоқалар бўйича бош консультанти

МЕҲНАТГА ЛАЁҚАТСИЗЛИК ВАРАҚАСИ ВА УНИ РАСМИЙЛАШТИРИШ АСОСЛАРИ

Меҳнатга лаёқатсизлик тушунчаси меҳнат муносабатларини тартибга солувчи ҳуқуқий нормаларнинг ажралмас қисмларидан бири ҳисобланади. Ҳеч бир инсон саломатлиги билан боғлиқ муаммоларга дуч келмаслик бўйича кафолатларга эга эмас. Ана шундай ҳолатларда ташкилот, корхона ва муассасаларда меҳнат фаолиятини юритиб келувчи ходимлар ва иш берувчилар ўртасида меҳнат муносабатлари билан боғлиқ ҳуқуқий муаммолар юзага келиши мумкин.

Бу каби ҳолатлар юз берганида ходим ўзининг касаллиги ва бошқа узрли сабаблар туфайли вақтинча меҳнат вазифаларини бажара олмаслигини исботлаши зарур ҳисобланади. Ўз саломатлиги ёки оила аъзоларидан бирининг саломатлигидаги муаммолар сабабли меҳнат мажбуриятларини бажара олмаган шахс томонидан ушбу ҳолатнинг узрли эканлигини исботлаш учун иш берувчи томонидан меҳнатга лаёқатсизлик варақаси талаб қилинади.

Меҳнатга лаёқатсизлик варақаси – шахсни ишдан озод қилиш, вақтинча меҳнатга қобилиятсизлик нафақаси ёки ҳомиладорлик ва туғиш нафақаси тўлаш учун асос бўладиган ҳамда вақтинча меҳнатга лаёқатсизлик билан кечадиган касалланишнинг ҳисоби юритиладиган ҳужжат ҳисобланади.

Ўзбекистон Республикаси Қонунчилигига кўра меҳнат муносабатлари билан боғлиқ қуйидаги ҳолатлар меҳнатга лаёқатсизлик варақаси билан тасдиқланиши лозим:

-ходимнинг касаллиги ёки шикастланганлиги;

-ҳомиладорлик ва туғиш ҳолатлари;

-ходимнинг оиланинг бетоб аъзосини парваришлаганлиги;

-протез қўйдирилганлик ҳолати;

-санаторий-курортда даволанганлик ҳолати;

-соғлиғи ҳолатига кўра бошқа ишга ўтказиш учун ва карантин туфайли меҳнатга вақтинча лаёқатсизлигини экспертиза қилиш натижаларига кўра аниқланган меҳнатга лаёқатсизлик ҳолати.

Меҳнатга лаёқатсизлик варақасини бериш бўйича ваколатли давлат органи давлат соғлиқни сақлаш тизими даволаш профилактика-муассасалари ҳамда вазирлик, идоралар ва бошқа давлат ташкилотларига қарашли даволаш-профилактика муассасалари ҳисобланади.

Меҳнатга лаёқатсизлик варақалари Ўзбекистон Республикаси Соғлиқни сақлаш вазирининг 2015 йил 20 мартдаги 25-сонли буйруғига Иловада кўрсатиб ўтилган шаклда расмийлаштирилади.

Қуйидаги шахсларга меҳнатга лаёқатсизлик варақалари берилмайди:

-ишламайдиган шахсларга;

-иш ҳақи сақланмаган ҳолда меҳнат таътилида бўлган шахсларга;

-ҳарбий хизматчиларга.

Шунингдек, Ўзбекистон Республикаси Меҳнат кодекасининг 286-моддасига кўра, иш берувчи ходимга унинг ўз меҳнат мажбуриятларини бажариши билан боғлиқ ҳолда ишлаб чиқаришдаги бахтсиз ҳодиса ёки касб касаллиги натижасида вақтинча меҳнатга лаёқатсиз бўлиб қолганида унга ушбу ҳолат билан боғлиқ харажатларни компенсация қилиб бериши лозимлиги белгиланган.

Таъкидлаш жоизки Меҳнат кодекси нормалари ҳамда меҳнатга лаёқатсизлик билан боғлиқ муносабатларни тартибга солувчи бошқа норматив-ҳуқуқий ҳужжатларга риоя қилиш иш берувчи ва ходим ўртасида меҳнат муносабатлари билан боғлиқ тушунмовчиликлар юзага келишининг олдини олишга ва меҳнат низоларининг камайишига хизмат қилиши шубҳасиздир.

ДИЛМУРОД ЖУМАЕВ,

Сурхондарё вилоят судининг судья катта ёрдамчиси

БОЛАЛАРНИ МУНОСИБ ҲАЁТ ШАРОИТЛАРИ БИЛАН ТАЪМИНЛАМАСЛИК ОҚИБАТЛАРИ

Болаларни муносиб ҳаёт шароитлари билан таъминлаш ота-онанинг энг муҳим бурчи ҳисобланса-да, бу бурчни барча ота-она ҳам бир хил англамайди, ҳатто баъзи ҳолатларда эса бундан бош тортади. Натижада судларда турди низолар келиб чиқади.

Дарҳақиқат, болалар тарбияси билан боғлиқ бўлган низоларнинг судлар томонидан тўғри ҳал этилиши ота-оналарнинг ва болалар ҳуқуқларининг муҳофазасини, ота-оналарнинг болаларини тарбиялашдаги масъулиятлари оширилишини таъминлашга имконият туғдиради, ота-оналарнинг болалари манфаатларига зид бўлган ҳуқуқларидан фойдаланишларига барҳам беради, вояга етмаганлар қонунбузарликларининг олдини олиш чоралардан бири бўлиб ҳисобланади. 

Никоҳдан ажратиш ҳақидаги ишларни кўриб чиқаётган суд тарафлар ўртасидаги болаларни ким билан яшашини, болани кимнинг тарбиясида қолдириш масаласини ҳал қилади. Бу борада судлар Ўзбекистон Республикаси Олий суди Пленумининг 1998 йил 11 сентябрдаги 23-сонли “Болалар тарбияси билан боғлиқ бўлган низоларни ҳал қилишда судлар томонидан қонунларни қўллаш амалиёти тўғрисида”ги қарори тушунтиришларига риоя қиладилар.

Никоҳдан суд тартибида ажратилаётганда эр ва хотин вояга етмаган болаларни ким билан яшаши, болаларга ва (ёки) меҳнатга лаёқатсиз, ёрдамга муҳтож эр ёки хотинга таъминот бериш учун маблағ тўлаш тартиби, бу маблағнинг миқдори ёхуд эр-хотиннинг умумий мол-мулкини бўлишга доир келишувини кўриб чиқиш учун судга тақдим қилишлари мумкин.

Суд амалиётига мурожаат этсак, даъвогар Умар Мавлонов (исм-фамилиялар ўзгартирилган) жавобгарлар Салима Юнусова, Хамза Юнусов ва Зулфия Рахматоваларга нисбатан судга даъво ариза билан мурожаат қилиб, унда икки нафар фарзандини ўзининг тарбиясига олиб беришни сўраган. 

Судлов ҳайъатининг тегишли ажрими билан ўзгаришсиз қолдирилган туманлараро судининг ҳал қилув қарорига кўра, даъвогар Умар Мавлоновнинг даъво талаби рад қилинган.

Тарафлар 2010 йил 11 майда қонуний никоҳдан ўтишган, ўрталарида икки нафар 2010 йил 24 августда туғилган Замира ва 2012 йил 7 майда туғилган Зохид исмли фарзандлари бор. Тарафлар ўзаро келишмовчиликлар сабабли ажрашиб алоҳида-алоҳида яшаб келади.

Даъвогар Умар Мавлонов 2011 йилда Россия Федерациясига кетиб 2018 йил август ойида қайтиб келади.

Биринчи инстанция судида психолог иштирокида сўралган вояга етмаган даъвогарнинг Замира ва Зохид исмли фарзандлари бобо-бувиси ва онаси билан бирга яшашни хоҳлашлиги, отасига боришни хоҳламаслигини баён этишган.

Васийлик ва ҳомийлик органининг хулосаларида тарафларнинг турар-жойларида болаларни тарбиялаш учун барча шароитлар етарли эканлиги баён этилиб, ҳар икки тараф ҳам болаларни ўз тарбиясига олиш юзасидан ижобий тавсифланган.

Амалдаги Ўзбекистон Республикаси Оила кодекисининг 71-моддасига кўра, ота-она ўз болаларига нисбатан тенг ҳуқуқ ва мажбуриятларга эгадир.

Ўзбекистон Республикаси Оила кодексининг 75-моддасида, ота-она алоҳида яшаганда болаларнинг қаерда яшаши ота-онанинг келишувига биноан белгиланади. Ота-она ўртасида келишув бўлмаса, низо суд томонидан болалар манфаатларидан келиб чиқиб, уларнинг фикрини ҳисобга олган ҳолда ҳал этилади. Бунда суд, боланинг ота-онадан, ака-ука, опа-сингилларидан қайси бирига боғланиб қолганлигини, боланинг ёшини, ота-онасининг ахлоқий ва бошқа шахсий фазилатларини, ота-онанинг ҳар бири билан бола ўртасидаги муносабатларни, болани тарбиялаш ва унинг камолоти учун шарт-шароитлар (ота-онасининг машғулот тури, иш тартиби, моддий ҳамда оилавий аҳволи ва бошқалар) яратиш имкониятини ҳисобга олиши белгиланган.

Даъво аризада ва кассация шикоятида жавобгар яъни, турмуш ўртоғи Салима Юнусова ҳозирги вақтда Россия давлатида эканлиги, қайнонаси Зулфия Рахматова фарзандларини унга кўрсатмасдан, оталик меҳридан жудо қилаётганлиги баён этилган.

Бироқ, даъвогар Умар Мавлонов Россия давлатига кетган вақтида Замира исмли фарзанди ҳали бир ёшга тўлмаган, Зохид исмли фарзанди эса ҳали туғилмаган бўлган.

Бу эса, даъвогар Умар Мавлоновнинг фарзандларининг тарбиясида деярли иштирок этмаганлигини тасдиқлайди.

Бундан ташқари, даъвогар Умар Мавлонов Россия давлатидан қайтиб келгач бир йилдан ортиқ вақт давомида фарзандларининг тарбияси билан қизиқмаган ёки фарзандларини ўз тарбиясига олиш ҳақида судга даъво билан мурожаат этмаган. Умар узоқ вақт мобайнида фарзандлари билан кўришиш учун ҳаракат қилмаган. Шу сабабли вояга етмаган болаларни ҳозирда отасига олиб бериш болаларнинг руҳиятига салбий таъсир этиши мумкин.  

Судлар тарафларнинг вояга етмаган фарзандларининг манфаатлари ва хоҳишларини инобатга олиб, болаларни жавобгарларнинг қарамоғида қолдириш ҳақида тўхтамга келган.

Хулоса қилиб айтганда, суд жараёнида боланинг ота-онадан қайси бири болаларига нисбатан кўпроқ ғамхўрлик ва эътибор кўрсатаётганлиги, болаларнинг ёши ва ота-онадан қайси бирига кўнгил қўйганлиги, ота-онанинг аҳлоқий ва бошқа шахсий фазилатлари, ота-онанинг ҳар бири билан бола ўртасидаги муносабатлари, болани тарбиялаш ва унинг камолоти учун шарт-шароитлар яратиш имкониятини инобатга олишлари муҳим ҳисобланади.

ЎТКИР МУРАТАЛИЕВ,

Сурхондарё вилоят суди судья катта ёрдамчиси

НИКОҲНИНГ ҲАҚИҚИЙ ЭМАС ДЕБ ТОПИШ АСОСЛАРИ

Ўзбекистон Республикаси Оила кодексининг 8-боби, 49-56-моддаларида никоҳнинг ҳақиқий эмаслиги асоси, тушунчаси ва тартиби белгиланган.

Унга кўра, никоҳ қуйидаги ҳолларда ҳақиқий эмас деб топилади:

-ушбу Оила Кодекснинг 14-16-моддаларида белгиланган шартлар бузилганда;

-сохта никоҳ тузилганда, яъни эр-хотин ёки улардан бири оила қуриш мақсадини кўзламай никоҳ қайд қилдирганда;

-никоҳланувчи шахслардан бири таносил касаллиги ёки одамнинг иммунитет танқислиги вируси (ОИВ касаллиги) борлигини иккинчисидан яширганда, агар иккинчиси судга шундай талаб билан мурожаат этса.

Никоҳни ҳақиқий эмас деб топиш фақат суд тартибида амалга оширилади.

Никоҳни ҳақиқий эмас деб топиш ҳақида суднинг қонуний кучга кирган ҳал қилув қароридан нусха берилаётганда паспортга ёки шахсни тасдиқловчи бошқа ҳужжатга тегишли белги қўйилади.

Никоҳни ҳақиқий эмас деб топиш ҳақида суд чиқарган ҳал қилув қарори қонуний кучга киргач, ўн кун ичида ундан кўчирма никоҳ тузилганлиги рўйхатга олинган жойдаги фуқаролик ҳолати далолатномаларини қайд этиш органига юборилади.

Никоҳ ёшига етмаган шахс билан тузилган никоҳ ҳали никоҳ ёшига етмай никоҳга кирган шахснинг манфаатлари талаб қилган ҳолларда ҳақиқий эмас деб топилиши мумкин. Бундай никоҳни ҳақиқий эмас деб топишни никоҳ ёшига етмай никоҳга кирган шахс, унинг она-отаси ёки ҳомийси, шунингдек васийлик ва ҳомийлик органи ҳамда прокурор талаб қилишга ҳақлидир.

Иш судда ҳал қилиниш пайтигача эр ёки хотин никоҳ ёшига етган бўлса, никоҳ фақат унинг талаби билан ҳақиқий эмас деб топилиши мумкин.

Эр-хотиндан бири никоҳ ёшига етмаганлиги туфайли никоҳни ҳақиқий эмас деб топиш тўғрисидаги иш, агар эр-хотин (улардан бири) иш судда кўрилаётган пайтда никоҳ ёшига етмаган бўлса, васийлик ва ҳомийлик органининг иштирокида кўриб чиқилади.

Оила кодекснинг 16-моддасида кўрсатилган ҳолатлар мавжуд бўлганда тузилган никоҳ ҳақиқий эмас деб топилади.

Агар иш ҳал қилиниш пайтигача никоҳни тузиш учун монелик қиладиган ҳолатлар тугаган бўлса, суд никоҳни ўша ҳолатлар тугаган пайтдан бошлаб ҳақиқий деб топишга ҳақли.

Шунингдек, Оила кодекснинг 16-моддасида кўрсатилган асослар бўйича никоҳни ҳақиқий эмас деб топишни эр-хотин, шу никоҳнинг тузилиши натижасида ҳуқуқлари бузилган шахслар, шунингдек васийлик ва ҳомийлик органи ҳамда прокурор талаб қилишга ҳақлидир.

Муомалага лаёқатсиз деб топилган шахс билан тузилган никоҳни ҳақиқий эмас деб топиш тўғрисидаги ишни суд васийлик ва ҳомийлик органининг иштирокида кўриб чиқади.

Мажбурлаб тузилган никоҳ жабрланувчи (унинг қонуний вакиллари) ёки прокурорнинг аризаси бўйича ҳақиқий эмас деб топилиши мумкин.

Эр-хотин сохта никоҳ қайд қилдирган ва оила қурмаган бўлсалар, никоҳ ҳақиқий эмас деб топилиши мумкин.

Сохта никоҳни ҳақиқий эмас деб топишни прокурор талаб қилишга ҳақли, эр (хотин) оила қуриш мақсадисиз никоҳга кирган ҳолларда эса, бундай талаб хотин (эр) томонидан ҳам қўйилиши мумкин.

Суд томонидан ҳақиқий эмас деб топилган никоҳ тузилган вақтидан бошлаб ҳақиқий эмас деб ҳисобланади.

Никоҳнинг ҳақиқий эмас деб топилиши шундай никоҳдан туғилган ёки никоҳ ҳақиқий эмас деб топилган кундан кейин уч юз кун ичида туғилган болаларнинг ҳуқуқларига таъсир этмайди.

Суд никоҳни ҳақиқий эмас деб топиш тўғрисида ҳал қилув қарори чиқаришда шундай никоҳ тузилиши билан ҳуқуқи бузилган эр (хотин)ни (инсофли эр (хотин)ни) ушбу Кодекснинг 118 ва 119-моддаларига мувофиқ хотин ёки эридан таъминот олиш ҳуқуқига эга деб топишга ҳақлидир, никоҳни ҳақиқий эмас деб топиш вақтига қадар биргаликда орттирилган мол-мулкни бўлишга нисбатан эса, ушбу Кодекснинг 23, 27 ва 28-моддаларида белгиланган қоидаларни татбиқ этишга, шунингдек никоҳ шартномасини тўла ёки қисман ҳақиқий деб топишга ҳақлидир.

Инсофли эр (хотин) ўзига етказилган моддий ва маънавий зарарни қоплашни фуқаролик қонунчилигида назарда тутилган қоидалар бўйича талаб қилишга ҳақли.

Инсофли эр (хотин) никоҳ ҳақиқий эмас деб топилганда, никоҳ тузиш давлат рўйхатига олинган вақтда танлаган фамилиясини сақлаб қолишга ҳақлидир.

Хулоса ўрнида шуни таъкидлаш лозимки, никоҳни ҳақиқий эмас деб топиш фақат суд тартибида амалга оширилади.  Ҳақиқий эмас деб топилган никоҳ эр-хотин учун Оила Кодексда белгиланган шахсий ва мулкий ҳуқуқ ҳамда мажбуриятларни вужудга келтирмайди. Никоҳи ҳақиқий эмас деб топилган шахсларнинг мулкий ҳуқуқий муносабатлари Ўзбекистон Республикаси Фуқаролик кодекси билан тартибга солинади.

БЕХРУЗ АВАЗОВ,

Сурхондарё вилоят суд судья катта ёрдамчиси

Сурхондарё вилоят судларига ишга кириш истаги бўлган номзодлар учун

Сурхондарё вилоят суди, вилоят судларидаги бўш иш ўринлар (вакант лавозимлар)га ишга қабул қилиш юзасидан танлов эълон қилади.

Бўш иш ўринлар (вакант лавозимлар):

  1. Жиноят ишлари бўйича Бойсун туман суди – Архивариус
  2. Фуқаролик ишлари бўйича Термиз туманлараро суди – Судья ёрдамчиси
  3. Фуқаролик ишлари бўйича Термиз туманлараро суди – Судья ёрдамчиси
  4. Фуқаролик ишлари бўйича Денов туманлараро суди – Судья ёрдамчиси
  5. Фуқаролик ишлари бўйича Термиз туманлараро суди – Архив мудири
  6. Фуқаролик ишлари бўйича Сариосиё туманлараро суди – Архив мудири

Лавозим бўйича номзодга қўйилган талаблар:

а) Номзодлар юқори малакали, хорижий тилларни (қоида тариқасида) биладиган, вакант лавозим учун зарур билимга ва бенуқсон обрў-эътиборга эга олий юридик маълумотли Ўзбекистон Республикаси фуқароси бўлиши шарт.

Тақдим этиладиган ҳужжатларнинг рўйхати:

Ариза;

а) номзоднинг маълумотномаси ва яқин қариндошлари тўғрисида маълумотнома;

б) диплом (дипломдан кўчирма)нинг нусхаси, чет элда ўқиганлиги тўғрисида дипломга эса, диплом тан олинганлиги ва нострификация қилинганлигини тасдиқловчи гувоҳнома (агарда номзод олий таълим муассасасида ўқиётган бўлса, ўқиш жойидан маълумотнома);

в) номзоднинг паспорт нусхаси;

г) меҳнат дафтарчаси нусхаси (биринчи марта ишга кираётган шахслар бундан мустасно);

д) хорижий тилни билиш бўйича сертификат (мавжуд бўлса).

Боғланиш учун тельефон рақами ва электрон почта манзили: 76-228-19-00

(ички рақам 75-021)

sur.kadr@sud.uz

Сурхондарё вилоят судининг кадрлар бўлими.

Жиноят ишлари бўйича Шеробод туман судининг навбатдаги сайёр мажлиси манзил-колониясида бўлиб ўтди

Суд-ҳуқуқ тизимида амалга ошириладиган барча ишлар замирида қонун устуворлигини таъминлаш, одил судловга эришиш каби эзгу ғоялар ётади.

Дарҳақиқат, сўнгги йилларда суд-ҳуқуқ тизимини янада такомиллаштириш, фуқаро ва тадбиркорларнинг ҳуқуқ ҳамда қонуний манфаатларини ишончли ҳимоя қилиш чораларини кучайтириш, одил судловни самарали таъминлаш ҳамда судьялар ҳамжамияти ролини ошириш борасида изчил ишлар олиб борилиб, бир қанча ислоҳотлар амалга ошириб келинмоқда.

Ўзбекистон Республикаси Жиноят кодексининг 73-моддасида жазодан муддатидан илгари шартли равишда озод этиш ва шу кодекснинг 74-моддасида эса жазони енгилроғи билан алмаштириш назарда тутилган.

Бугун жиноят ишлари бўйича Шеробод туман суди томонидан 41-сон манзил-колониясида ўтказилган сайёр суд мажлисида жами 15 нафар озодликдан маҳрум қилиш жазосини ўтаётган маҳкумларга нисбатан колония маъмурияти томонидан киритилган тақдимномалар кўриб чиқилди.

Хусусан, суд инсонпарварлик тамойилига таяниб ҳамда жазо муддатини ўташ даврида меҳнатга ҳалол муносабатда бўлган, ўрнатилган тартиб-қоидаларига риоя қилган, ўзининг ҳулқини ижобий томонга ўзгартирган, содир этган жиноятининг оқибатларини тўла англаб етиб, ўзларига тегишли хулоса чиқарган 1 нафар маҳкумларни ўталмай қолган жазо муддати Жиноят Кодексининг 73-моддасига асосан муддатидан илгари шартли равишда озод этиш ҳамда 14 нафар маҳкумларни ўталмай қолган жазо муддати Жиноят Кодексининг 74-моддасига асосан енгилроқ жазо турига алмаштирилиб, манзил-колониясидан озод этилди.

Инсон ҳуқуқ ва эркинликларини ишончли ҳимоя қилиш давлатнинг конституциявий мажбурияти сифатида белгиланиши ва бу борада суд ҳокимияти фаолиятнинг очиқлиги ва шаффофлигини таъминлашда ҳамда одил судловни сифатини оширадиган тизим яратишга алоҳида эътибор қаратилган.

Айнан инсон ва адолатли суд ўртасидаги ўзаро муносабатларда қонунийликни ва адолатни таъминлайдиган ҳаракатлар замирида халқимизнинг осойишта ҳамда рози бўлиб яшаш ҳуқуқи турибди.

ТЎЛҚИН ТЎРАҚУЛОВ,

Жиноят ишлари бўйича Шеробод туман суди раиси

СУД-ҲУҚУҚ ИСЛОҲОТЛАРИДА СУНЪИЙ ИНТЕЛЛЕКТНИНГ ЎРНИ

Аввало сунъий интеллект нима? Сунъий интеллект бу компьютер тизимлари ёки дастурларнинг инсон ақлига хос вазифаларни, яъни ўйлаш, ўрганиш, қарор қабул қилиш ва муаммоларни ечиш каби қобилиятларни амалга оширишга мўлжалланган технологиялар мажмуасидир.

Ўзбекистонда сўнгги йилларда суд-ҳуқуқ тизимини ислоҳ қилиш ва адолатни таъминлаш йўлида катта ишлар амалга оширилмоқда. Президент Шавкат Мирзиёев раҳнамолигида қабул қилинган давлат дастурлари ва қонунчилик ислоҳотлари жараёнида замонавий технологиялар, жумладан, сунъий интеллектдан фойдаланиш алоҳида аҳамият касб этмоқда.

2024 йил 14 октябрда Президентнинг қарори билан сунъий интеллект технологияларини 2030 йилга қадар ривожлантириш стратегияси қабул қилинди. Унда сунъий интеллектни ривожлантиришнинг устувор йўналишлари, хорижий тажрибалар ва мамлакатимизда бу технологияларни жорий қилиш бўйича вазифалар аниқ белгилаб берилган.

Сунъий интеллект суд-ҳуқуқ соҳасида қуйидаги имкониятларни яратади:

-суд ишларини тезкор ва шаффоф тарзда ҳал қилиш;

-коррупция хавфини камайтириш;

-қонунларни қўллашда инсон хатоларининг олдини олиш;

-ҳуқуқий жараёнларда фуқароларнинг иштироки осонлашиши.

Хорижий мамлакатларда сунъий интеллектдан ҳуқуқ соҳасида фойдаланишнинг бир қатор илғор мисоллари мавжуд. Масалан:

Хитой: Хитой «ақлли судлар» платформасини жорий этган бўлиб, суд ишларини автоматлаштириш орқали юкламани камайтириш ва жараёнларни тезлаштиришга эришмоқда. Бу технология орқали суд қароридаги камчиликлар ёки ишлов беришдаги хатолар автоматик тарзда аниқланади.

АҚШ: Суд ишларини таҳлил қилиш ва ҳужжатларни классификация қилиш учун сунъий интеллект технологияларидан кенг фойдаланилмоқда. Бундан ташқари, адвокатлар учун махсус дастурлар орқали ишга тааллуқли ҳуқуқий претседентларни топиш анча осонлашган. 

Эстония: «Электрон суд» тизими орқали майда суд ишларини автоматик равишда ҳал қилиш жараёни жорий қилинган. Бу вақт ва ресурсларни тежашга ёрдам бермоқда.

Сунъий интеллектдан фойдаланиш имкониятлари кенг бўлса-да, уни амалиётга жорий қилишда қуйидаги қийинчиликлар мавжуд:

-ҳуқуқий маълумотларнинг тўлиқ ва ишончли бўлиши керак;

-сунъий интеллект технологиялари учун етарли молиявий ва техник ресурслар зарур;

-судьялар ва ҳуқуқшуносларнинг сунъий интеллект билан ишлаш бўйича малакасини ошириш лозим.

Хулоса сифатида айтиш мумкинки, суд-ҳуқуқ соҳасида сунъий интеллектдан фойдаланиш адолатни таъминлаш ва ҳуқуқий тизимни янада самарали қилиш йўлидаги муҳим қадамдир. Бу нафақат суд ишларини тезкор ва самарали қилишга, балки фуқароларнинг адолатга бўлган ишончини мустаҳкамлашга ҳам хизмат қилади. Сунъий интеллектдан тўғри фойдаланиш адолатли, шаффоф ва замонавий суд-ҳуқуқ тизимини шакллантиришда муҳим ўрин тутади.

Нигора Хасанова,

Жиноят ишлари бўйича Термиз шаҳар суди судья ёрдамчиси

КЕНГАШ РАИСИ ВИЛОЯТ СУДЛАРИ СУДЬЯЛАРИ БИЛАН ОЧИҚ МУЛОҚОТ ЎТКАЗДИ

Бугун Ўзбекистон Республикаси Судьялар олий кенгаши раиси Хомўмин Ёдгоров Сурхондарё вилоят судлари судьялари билан очиқ мулоқот ўтказди.

Тадбир аввалида куни кеча Ўзбекистон Республикаси Президенти фармойиши билан Сурхондарё вилоят суди раисининг ўринбосари – иқтисодий ишлар бўйича судлов ҳайъати раиси лавозимига тайинланган Зоир Аманович Рустамов таништирилди.

Айтилдики, юксак лавозимга муносиб кўрилмоқ, аввало, катта ишонч, бундай ишонч жамиятда ижтимоий адолатни таъминлашдек шарафли бурчни ҳалол меҳнат ва фидоийлик билан амалга ошириш орқали оқланиши лозим. Ушбу таъкид нафақат янги тайинланган судлов ҳайъати раиси, балки барча судьяларга бирдек тааллуқли. Зеро, судьялик мақоми ушбу лавозим эгасидан  нафақат иш фаолиятида, балки ишдан ташқари пайтда ҳам намунали хулқи ва  ҳалол-поклиги билан ибрат бўлмоғини талаб қилади.

Очиқ мулоқтда фуқаролар ва юридик шахсларнинг қонун билан кафолатланган ҳуқуқ ва эркинликларини суд орқали самарали ҳимоя қилиш,  ягона суд амалиётини шакллантириш, Судьялар одоби кодекс қоидаларига қатъий риоя этиш масалаларига алоҳида эътибор қаратилди. Хусусан,  судьяларнинг юксак муомала маданияти фуқароларнинг судга бўлган ишончини янада оширишда алоҳида аҳамият касиб этиши таъкидланди.

Шунингдек, меҳнат ва ижро интизомига риоя этиш, суд ҳокимиятининг обрўйи ва нуфузини сақлаш  тизимнинг ҳар бир вакили бурчи экани, бунинг учун судья деган  мақомга доимо лойиқ бўлиш қайд этилди. Судьялар одоби кодекси ва судьлик қасамёдини бузгани учун тизимдан четлатилган айримларнинг қисмати бошқалар учун сабоқ бўлиши, мақомига номуносиб хатти-ҳаракатлар содир этганлар билан асло муроса қилиб бўлмаслиги аниқ мисоллар билан тушунтирилди.

Мулоқот якунида сўз олганлар суд ҳокимиятининг обрўйи ва нуфузини сақлаш ҳар бир судья ва ходимнинг мажбурияти эканлигини қайд этган ҳолда, тизимнинг барча вакиллари судьянинг холислиги, мустақиллиги ва беғаразлигига шубҳа туғдириши мумкин бўлган ҳар қандай хатти-ҳаракатлардан ўзини тийишлари шартлигини таъкидладилар.

АСҚАР ҚУДРАТОВ,

Сурхондарё вилоят суди Жамоатчилик ва

оммавий ахборот воситалари билан

алоқалар бўйича бош консультанти

Skip to content