Мамлакатимизда олиб борилаётган ислоҳотлар натижасида инсон ҳуқуқ ва эркинликлари, унинг шахсий ҳаёти дахлсизлиги, шахсий ҳамда оилавий сири, шаъни ва қадр-қиммати ишончли ҳимоя қилинишини таъминлашга қаратилган бир қатор қонун ҳужжатлари қабул қилинди.
Ўзбекистон Республикаси Конституциясининг 137-моддасига кўра ҳамма судларда ишлар очиқ кўрилади. Ишларни ёпиқ суд мажлисида кўриб чиқишга фақат қонунда белгиланган ҳолларда йўл қўйилиши белгиланган.
Ўзбекистон Республикаси Фуқаролик процессуал кодексининг 12-моддасига кўра, давлат сирига, фарзандликка олиш сирига тааллуқли маълумотлар мавжуд бўлган ишлар бўйича ва қонунда назарда тутилган бошқа ҳолларда ишнинг муҳокамаси ёпиқ суд мажлисида ўтказилади.
Ишда иштирок этувчи шахсларнинг шахсий ҳаёти тўғрисидаги маълумотлар ошкор бўлишининг олдини олиш, ёзишмалар сирини ва қонун билан қўриқланадиган бошқа сирни сақлаш мақсадида ёпиқ суд муҳокамаси ўтказилишига йўл қўйилади.
Иш суднинг ёпиқ мажлисида кўрилаётганида ишда иштирок этувчи шахслар, зарур ҳолларда эса тутилган бошқа ҳолларда ишнинг муҳокамаси ёпиқ суд мажлисида ўтказилади.
Ишда иштирок этувчи шахсларнинг шахсий ҳаёти тўғрисидаги маълумотлар ошкор бўлишининг олдини олиш, ёзишмалар сирини ва қонун билан қўриқланадиган бошқа сирни сақлаш мақсадида ёпиқ суд муҳокамаси ўтказилишига йўл қўйилади.
Иш суднинг ёпиқ мажлисида кўрилаётганида ишда иштирок этувчи шахслар, зарур ҳолларда эса гувоҳлар, экспертлар, мутахассислар ва таржимонлар ҳам ҳозир бўлади.
Ишни суднинг ёпиқ мажлисида эшитиш фуқаролик суд ишлари юритишнинг барча қоидаларига риоя қилинган ҳолда олиб борилади. Суднинг ёпиқ мажлисида видеоконференцалоқа тизимидан фойдаланишга йўл қўйилмайди.
Суднинг ҳал қилув қарори барча ҳолларда ошкора ўқиб эшиттирилади.
Қонуний кучга кирган суд ҳужжатлари тарафларнинг розилиги билан ёки шахсини кўрсатмаган тарзда суднинг расмий веб-сайтида эълон қилиниши мумкин, бундан суднинг ёпиқ мажлисида қабул қилинган суд ҳужжатлари мустаснодир.
Фуқаролик ишлари судида ёпиқ суд мажлислари қонунда назарда тутилган ҳолларда ишда иштирок этувчи шахсларнинг талабига ёки суднинг ташаббусига кўра ўтказилади.
Яъни, ёпиқ суд мажлисида иштирок этган судья, суд мажлиси котиби, прокурор, даъвогар, жавобгар, учинчи шахслар, умуман олганда барча суд мажлиси иштирокчилари ёпиқ суд мажлисида ўзларига маълум бўлган иш тафсилотлари ва бошқа маълумотларни бошқа шахсларга ошкор қилиши мумкин эмас.
Ҳозирги вақтда процессуал кодексларда ёпиқ суд мажлисларида иштирок этган шахслар маълумотларни ошкор қилганлик учун жавобгарлик ҳақида огоҳлантирилиши кўрсатилган. Бироқ, қонунчиликда бундай маълумотларни ошкор қилганлик учун жавобгарлик чоралари назарда тутилмаган. Шу сабабли ёпиқ суд мажлиси муҳокамаси маълумотларини ҳамда тафсилотларини ошкор қилганлик учун жиноий жавобгарликни жорий этиш зарурияти юзага келмоқда.
Шу муносабат билан Ўзбекистон Республикаси ЎРҚ-1084-сонли қонуни қабул қилиниб, Ўзбекистон Республикаси Жиноят кодекси, Жиноят- кодекси, Жиноят-процессуал кодекси, Фуқаролик-процессуал кодекси ва Маъмурий суд ишларини юритиш тўғрисидаги кодексига ўзгартириш ва қўшимчалар киритилди.
Мазкур қонун билан Ўзбекистон Республикасининг айрим қонун ҳужжатларига ёпиқ суд мажлиси муҳокамаси маълумотларини ҳамда тафсилотларини ошкор қилишга йўл қўйилмаслиги ҳақидаги огоҳлантирилган ёпиқ суд мажлисида иштирок этаётган шахслар томонидан уларни суднинг рухсатисиз ошкор қилганлик учун жиноий жавобгарлик белгиланишини назарда тутувчи ўзгартириш ва қўшимчалар киритилди.
Хусусан, Ўзбекистон Республикаси Фуқаролик процессуал кодексининг 60, 62, 64, 98, 208-моддаларига ўзгартириш киритилиб, унга кўра, эксперт, мутахассис ва таржимон ёпиқ суд мажлиси муҳокамаси маълумотларини ҳамда тафсилотларини суднинг рухсатисиз ошкор қилганлик учун жиноий жавобгарлик белгиланди.
Киритилган қўшимчаларга кўра, ишни ёпиқ суд мажлисида кўриш учун асослар мавжуд бўлганда суд ишни ёпиқ суд мажлисида кўриш тўғрисида ажрим чиқаради.
Ажрим чиқарилганда ёпиқ суд мажлисида иштирок этаётган шахслар суд муҳокамаси маълумотларини суднинг рухсатисиз ошкор қилмаслик тўғрисида огоҳлантирилиб, улардан тилхат олинади.
Тилхатда мазкур мажбуриятни бузганлик учун Жиноят кодексининг 239-моддасига мувофиқ жавобгарлик ҳақидаги огоҳлантириш ҳам акс эттирилади.
Хулоса ўрнида, мазкур киритилган ўзгартириш ва қўшимчалар ёпиқ суд мажлисида кўрилган ишларни маълумотларини анонимлигини таъминлаш ва ушбу тафсилотларни ошкор этганлик учун жавобгарлик белгиланганлигини ҳамда фуқароларни ҳуқуқ ва манфаатларини қонун билан ҳимояланганлиги суднинг нуфузини оширишга хизмат қилади.
НИЛУФАР ТЎРАЕВА,
Сурхондарё вилоят судининг фуқаролик ишлари бўйича судьяси
Ўзбекистон Республикаси Президенти томонидан “Болаларни зўравонликнинг барча шаклларидан ҳимоя қилиш стратегияси” тасдиқланди. Бу ҳужжат жамиятимизда бола ҳуқуқларини олий қадрият даражасига кўтариш йўлидаги қатъий ирода ифодасидир. Зеро, ҳар бир бола зўравонликдан қўрқмасдан, меҳр ва хавфсизлик муҳитида улғайишга ҳақли.
Стратегиянинг туб моҳияти ва мақсади:
Янги стратегия болаларга нисбатан “муросасизлик” тамойили асосига қурилган бўлиб, бир нечта муҳим йўналишларни қамраб олади. Эндиликда нафақат жисмоний, балки руҳий, жинсий ва иқтисодий зўравонликка қарши курашиш тизими янги босқичга чиқади. Асосий эътибор муаммо билан унинг оқибатида эмас, балки пайдо бўлишидан олдин курашишга қаратилади. Маҳалла ва таълим муассасаларида хавф остида бўлган болалар билан ишлашнинг янги механизми жорий этилади.
Асосий ислоҳотлар ва чора-тадбирлар:
Давлат сиёсатининг устувор йўналиши сифатида болаларга нисбатан зўравонлик учун жавобгарликни янада кучайтириш ва қонунчиликни халқаро стандартларга мослаштириш белгиланди. Жабрланган болаларга мажбурий тартибда бепул психологик, тиббий ва ҳуқуқий ёрдам кўрсатиш тизими яратилмоқда. Шу билан бирга, ота-оналарнинг ҳуқуқий саводхонлигини, тарбия маданиятини ошириш ва мактабларда хавфсиз муҳитни таъминлаш чоралари кўрилади.
Замон талабидан келиб чиқиб, болаларни интернетдаги таҳдидлар, хусусан, кибербуллинг ва номақбул контентдан ҳимоя қилиш механизми кучайтирилади. Болалар учун хавфсиз рақамли муҳит яратиш стратегиянинг ажралмас қисмига айланади.
Болалар учун янги кафолатлар:
Стратегия доирасида жабрланган болаларга кўмак бериш тизими сезиларли даражада соддалаштирилади. Ҳимоя ордери бериш ва уни ижро этиш механизми такомиллаштирилиб, боланинг манфаатлари ҳар қандай ҳолатда биринчи ўринга қўйилади. Давлат томонидан болалар ҳуқуқларини ҳимоя қилиш бўйича доимий мониторинг тизими йўлга қўйилиши ҳар бир боланинг хавфсизлигини кафолатлайди.
“Болаларга нисбатан зўравонлик – бу нафақат жиноят, балки миллат келажагига қилинган хиёнатдир. Бизнинг вазифамиз – ҳар бир боланинг табассумини ҳимоя қилишдан иборат”.
Хулоса ўрнида таъкидлаш керакки, ушбу стратегиянинг муваффақияти нафақат давлат идораларига, балки ҳар бир фуқарога боғлиқ. Кўчада, қўшничиликда ёки ижтимоий тармоқларда бола ҳуқуқи бузилаётганига гувоҳ бўлганда бефарқ бўлмаслик – энг муҳим бурчимиздир. Янги Ўзбекистонда ҳар бир бола давлат ва жамиятнинг доимий ҳимоясида бўлади. Зеро, бахтли болалик – кучли ва фаровон давлат пойдеворидир.
АКМАЛ ХАКИМОВ,
Жиноят ишлари бўйича Қизириқ туман судининг тергов судьяси
Ўзбекистон Республикаси Президенти Шавкат Мирзиёев томонидан 2025 йил 24 декабрда қабул қилинган фармонга мувофиқ, “2026–2030 йилларга мўлжалланган Болаларни зўравонликнинг барча шаклларидан ҳимоя қилиш стратегияси” тасдиқланди. Бу ҳужжат мамлакатда болалар ҳуқуқларини таъминлаш ва уларни турли кўринишдаги зўравонликдан асрашга қаратилган муҳим дастурий чора-тадбирлар мажмуасини белгилайди.
Стратегиянинг асосий мақсади – болаларнинг ҳаёти ва соғлиғини ҳимоя қилиш, уларнинг ҳуқуқ ва эркинликларини таъминлаш, шунингдек, жамиятда муросасизлик муҳитини шакллантиришдир. Ҳужжатда болаларга нисбатан жисмоний, руҳий, иқтисодий ва рақамли зўравонликка қарши қатъий чоралар кўриш назарда тутилган.
Фармонга кўра, мамлакатда профессионал тутинган оила хизмати йўлга қўйилади. Бу хизмат орқали ота-она қарамоғидан маҳрум бўлган ёки хавфли вазиятга тушган болаларни вақтинча тарбияга олиш тизими шакллантирилади. Шу билан бирга, болаларни муассасаларга жойлаштириш ўрнига уларнинг жамиятга мослашуви учун ижтимоий интеграция марказлари ташкил этилади.
Стратегияда ота-оналарни қўллаб-қувватлашга алоҳида эътибор қаратилган. Болаларни тарбиялашда қийинчиликка дуч келган оилалар учун махсус хизматлар йўлга қўйилади. Бу орқали ота-оналарга маслаҳат, психологик ёрдам ва ижтимоий кўмак кўрсатиш тизими кенгайтирилади.
Қонунчилик соҳасида ҳам муҳим қадамлар белгиланган. “Болаларни зўравонликнинг барча шаклларидан ҳимоя қилиш тўғрисида”ги қонуннинг самарали ижросини таъминлаш, ҳуқуқни муҳофаза қилувчи органлар ва таълим муассасалари ўртасида ҳамкорликни кучайтириш назарда тутилган.
Фармонга мувофиқ, 2026 йил 1 февралдан бошлаб, зўравонлик натижасида оиласидан олинган ва ўзига нисбатан зўравонлик содир этилиши хавфи остида бўлган, шунингдек, ижтимоий жиҳатдан хавфли аҳволда бўлган болалар учун профессионал тутинган оила хизмати йўлга қўйилади.
Бунда:
-профессионал тутинган оилани ташкил этишга номзодлар зўравонликдан жабрланган ва ўзига нисбатан зўравонлик содир этилиши ҳавфи остида бўлган, шунингдек, ижтимоий жиҳатдан хавфли аҳволда бўлган болалардаги зўравонлик натижасида олинган руҳий жароҳатнинг салбий таъсирини камайтириш, хулқ-атворидаги оғишишларни ёки оила аъзолари, тенгдошлари билан муносабатларидаги бузилишларни ва уларнинг оқибатларини бартараф этишга қаратилган ижтимоий-реабилитация дастурлари асосида ўқитилади;
-зўравонлик натижасида оиласидан олинган ижтимоий ҳимояга муҳтож болалар профессионал тутинган оилага “Инсон” ижтимоий хизматлар марказлари ва мазкур оилалар ўртасида тузилган шартнома асосида жойлаштирилади;
-профессионал тутинган оилага ҳар бир жойлаштирилган болани парваришлаш учун ҳар ойда Ижтимоий ҳимоя давлат жамғармаси маблағлари ҳисобидан меҳнатга ҳақ тўлаш энг кам миқдорининг икки баравари миқдорида маблағ тўлаб борилади;
-профессионал тутинган оилага жойлаштирилган ҳар бир боланинг яшаш харажатлари учун Ижтимоий ҳимоя давлат жамғармаси маблағлари ҳисобидан қонунчилик ҳужжатларига мувофиқ оилавий болалар уйи тарбияланувчиларининг яшаш харажатлари учун белгиланган миқдорларда маблағ ажратилади;
-дастлаб Қашқадарё, Навоий ва Хоразм вилоятларида, 2026 йил якунига қадар республиканинг бошқа ҳудудларида ижтимоий ҳимояга муҳтож болалар учун Ижтимоий ҳимоя миллий агентлиги тизимида кичик ҳажмли ижтимоий кўмак марказлари фаолияти йўлга қўйилади;
-жинсий зўравонликдан жабрланганлиги туфайли оиласидан олинган болалар “Инсон” ижтимоий хизматлар марказлари томонидан Аёлларни реабилитация қилиш ва мослаштириш республика марказининг ҳудудий марказларига ҳам бошқалардан алоҳида жойлаштирилиши мумкинлиги белгиланди.
Ўзбекистон халқаро майдонда ҳам ўз позициясини мустаҳкамламоқда. Мамлакат Болаларга нисбатан зўравонликка чек қўйиш бўйича глобал альянсга қўшилди. Бу ташаббус орқали халқаро тажрибалардан фойдаланиш, илғор амалиётларни жорий этиш ва болалар ҳуқуқларини ҳимоя қилишда ҳамкорликни кучайтириш имконияти яратилади.
Хулоса ўрнида таъкидлаш керакки, жамият учун бу стратегиянинг аҳамияти катта. Болаларни зўравонликдан асраш – келажакда соғлом, барқарор ва маънавий етук авлодни тарбиялаш демакдир. Президент фармони билан тасдиқланган стратегия мамлакатда болалар ҳуқуқларини ҳимоя қилишда янги босқични бошлаб берди. Мазкур фармон билан тасдиқланган стратегия нафақат болаларни зўравонликдан асраш, балки келажакда маънавий етук ва соғлом авлодни тарбиялашга хизмат қилади. Бу эса мамлакатнинг ижтимоий барқарорлиги ва тараққиёти учун мустаҳкам асос бўлиб хизмат қилади.
БЕХРУЗ СИДИҚОВ,
Жиноят ишлари бўйича Музработ туман суди тергов судьяси
Гиёҳванд моддаларни истеъмол қилиш инсонни охир-оқибат залолатга, саломатликдан айрилиш ва жиноятга етаклаши ҳаммамизга маълум. Заҳри қотилни тарқатиш, сотиш эса катта жиноят саналади.
Асад Қаршиев (исм-фамилиялар ўзгартирилган) 44 ёшни қаршилаган, 4 нафар фарзандни отаси, касби ҳам ёмон эмас. Анча йиллардан буён нонвойчилик билан шуғулланиб келарди. Лекин ҳалол меҳнат ва пешона тери эвазига топаётган даромади кўзига оз кўриндими, осон ва мўмай пул топиш йўлига ўтди.
Нега дейсизми? Асад 2024 йилнинг баҳор фаслида ўзи истиқомат қилиб келган Денов туманидаги уйининг томорқасида “марихуана” гиёҳвандлик воситаси уруғини экиб, шундан ўсиб чиққан икки туп кўчатини парваришлайди. Оғуни етиштирганидан сўнг уни ўриб олади-ю, кейинчалик сотишни мақсад қилади. Орадан кунлар ўтиб, куз фасли келади, у сақлаб келган оғуларни 2 дона қутида жами 231 дона гугурт қутисига қадоқлаб қўяди.
Албатта, ҳеч бир жиноят жазосиз қолмайди. Асад Қаршиев жиноят ишлари бўйича Термиз шаҳар суди томонидан Жиноят кодексининг тегишли моддалари билан айбдор деб топиб, унга 10 йилу 6 ойга озодликдан маҳрум қилиш жазоси тайинланди. Унинг бу қилмишларига чек қўйилди.
Музработлик Дилрабо Омонова (исм-шарифлари ўзгартирилган) муқаддам икки маротаба судланган суднинг қора курсисига ўтирган. Яъни, одам савдоси ва тан жароҳати етказиш жиноятлари учун жиноий жавобгарликка тортилган. Энг қизиғи, у ҳар галги судда қилмишидан пушаймонлигини билдириб, тавба-тазарру қилган. Аммо….
Бу гал у қўшмачилик касбини эгалламоқчи бўлди. Дилрабо ўзи вақтинча яшаб келаётган Термиз шаҳрида кўп қаватли уйларни бирида яшаб келарди. Кунларнинг бирида унга “мижоз” йигит телефон қилиб, буюртма беради. Яъни, дўсти билан унинг уйига бораётганини ва қиз топиб қўйишни айтади. Шунда Дилрабо синглиси ва ўзига таниш бўлган жувонни ташриф буюрувчи мижозларни буюртмасига кўра тайёрлаб қўяди.
Хонадонга келган икки йигитни жувонлар билан жинсий алоқа қилишлари учун эвазига ҳизмат хаққи сифатида 500.000 сўм пулларни олади. Билмайдики, бу қилмишини уни жиноят кўчасига етаклайди. Тадбирга жалб қилинган йигитлар жинсий алоқа қилиб бўлиб, тегишли ишора берганидан сўнг тезкор тадбир иштирокчилари Дилрабонинг хонадонига кириб келади. Шу онда йигитлар хонадонни ювиниш хонасида бўлади. Буни қарангки, Дилрабо ошхона пичоғини олиб, яшаш хонадонида бўлган ички ишлар ходимларига намойиш қилган ҳолда тадбирга жалб этилган йигитларни ўлдириш билан қўрқитиб, уларни бирига тан жарохати етказишга ҳам улгуради.
Кўза кунда эмас, кунида синади деганларидек тезкор тадбир давомида унинг қилмиши фош этилди.
Жиноят ишлари бўйича Термиз шаҳар судида ўтказилган очиқ суд мажлисида Дилрабо Омоновага тегишли жазо тайинланди. Яна қилмиши уни панжара ортига етаклади ва суд залидан қамоққа олинди.
Инсон қадр-қиммати ҳамма нарсадан устун! Бироқ, ана шу қадриятни бир лаҳза йўққа чиқаришдан осони йўқ. Дилрабо ҳам ўзига қўлланилган жазодан бу гал тўғри хулоса чиқарармикан? Бу энди унинг виждонига ҳавола.
ОЙБЕК ҲАЙИТОВ,
Сурхондарё вилоят судининг жиноят ишлари бўйича судьяси
Судлар суд ишларини юритишда ўзига берилган қонуний ваколатлар асосида қонунчиликни мустаҳкамлаш ва ҳуқуқбузарликларнинг олдини олиш, жамиятда қонунга ва судга нисбатан ҳурматда бўлиш муносабатини шакллантириш каби муҳим вазифаларни ҳам амалга оширади.
Хусусий ажрим эса, қонун ҳужжатлари асосида судларга юклатилган муҳим вазифаларнинг ижросини таъминлашнинг муҳим процессуал воситаларидан биридир. У қонунчилик ҳужжатларини бузилиш ҳолатларига ва уни бузаётган шахсларга нисбатан суд томонидан қўлланиладиган ҳуқуқий таъсир чораси ҳисобланади.
Бошқа суд ҳужжатлари каби суднинг қонуний кучда бўлган хусусий ажрими ҳам барча давлат органлари, жамоат бирлашмалари, корхоналар, муассасалар, ташкилотлар, мансабдор шахслар ва фуқаролар учун бажарилиши мажбурийдир. Хусусий ажримни ижро этмаганлик ва бу ҳақда судга хабар бермаганлик учун қонун ҳужжатларида қатъий жавобгарлик чоралари белгилаб қўйилган.
Жиноятнинг сабабларини ва унинг содир этилишига имкон берган шарт-шароитларни бартараф қилиш тўғрисидаги тақдимнома ёки хусусий ажрим юборилган ташкилот, жамоа ёки мансабдор шахс зарур чораларни кўриши ва уларнинг натижалари тўғрисида кечи билан 1 ойлик муддат ичида тегишинча суриштирувчини, терговчи, прокурор ёки судни хабардор қилиши шарт.
Таҳлилларга кўра, Сурхондарё вилоят, жиноят ишлари бўйича туман (шаҳар) судлари томонидан 2025 йил 17 декабрь кунига қадар жами 1720 та хусусий ажримлар чиқарилган бўлиб, шундан 1575 та жиноятнинг сабаблари ва шарт-шароитларни бартараф этиш бўйича, 85 та дастлабки тергов ўтказишда йўл қўйилган камчиликлар бўйича ва 2 та фуқаро ижтимоий бурчини намунали бажарганлиги юзасидан хусусий ажримлар чиқарилган.
Хусусан, вилоят суди жиноят ишлари бўйича судлов ҳайъати томонидан жорий йилнинг ўтган даври мобайнида жами 18 та хусусий ажрим чиқарилган бўлиб, шундан 14 та жиноятнинг сабаблари ҳамда шарт-шароитларни бартараф этиш юзасидан, 1 та дастлабки тергов ўтказишда йўл қўйилган камчиликлар юзасидан, 1 та бошқа сабаблар юзасидан, шунингдек 2 та ҳимоячининг номуносиб хулқ-атвори юзасидан хусусий ажримлар чиқарилган.
Судлар томонидан чиқарилган хусусий ажримларнинг барчаси тегишли ташкилотларга ижро этишлик учун белгиланган тартибда юборилган бўлиб, уларнинг ижроси ўрганилганида, ижтимоий хавфлилиги юқори бўлган айрим жиноятлар юзасидан чиқарилган айрим хусусий ажримларнинг ижроси мазмунан умумий тарзда “муҳокама қилинди” деган мазмундаги қисқа хабарномалар билан чекланганлиги аниқланди.
Бундан ташқари, айрим хусусий ажрим бўйича ташкилотлар томонидан белгиланган талабларнинг тўлиқ бажарилмаётгани, хусусан уларнинг аксарияти хусусий ажрим ижроси бўйича расмий ахборот тақдим этиш интизомига етарли даражада амал қилмаётгани ҳам бор ҳақиқат.
Амалдаги Маъмурий жавобгарлик тўғрисидаги кодекснинг 181-моддасига кўра, мансабдор шахс томонидан суд чиқарган хусусий ажримни (қарорни) кўриб чиқмаслик ёхуд ажримда (қарорда) кўрсатилган қонунни бузиш ҳолларини бартараф этиш чораларини кўрмаслик, худди шунингдек, хусусий ажримга (қарорга) ўз вақтида жавоб бермаганлик учун маъмурий жавобгарликка тортилиши белгиланган.
Ўз навбатида, Жиноят кодексининг 232-моддасида муайян ҳаракатларни содир этиш ёхуд содир этишдан ўзини тийиш мажбуриятини юкловчи суд ҳужжатини бажаришдан бўйин товлашни маъмурий жазо қўлланилганидан кейин давом эттириш, шунингдек, суд ҳужжати ижро этилишига тўсқинлик қилиш жиноий жавобгарликка сабаб бўлиши белгиланган.
Шу каби, суднинг хусусий ажрими ижросини тўғри ташкил қилиш масаласида давлат органлари, фуқароларни ўзини-ўзи бошқариш органлари, жамоат бирлашмалари билан семинар машғулоти ташкил этилиб, туман-шаҳар миқёсида давлат органлари, фуқароларни ўзини-ўзи бошқариш органлари, жамоат бирлашмалари билан бўлган чора-тадбирларни белгилаш, бажарилган ишлар ҳақида расмийлаштирилиши лозим бўлган ҳужжатларни тайёрлаш ва шу каби масалалар ҳақида тушунтириш ишлари олиб борилди.
Ўтказилган суд амалиёти таҳлилидан келиб чиқиб, туман (шаҳар) судлари томонидан чиқарилган хусусий ажримлар бўйича тегишли чоралар кўрмаган фуқароларнинг ўзини-ўзи бошқариш органи, жамоат бирлашмаси, жамоа ёки мансабдор шахсларга тегишли муносабатлар билдирилиши, суднинг хусусий ажрими ижросини тўғри ташкил қилиш масаласида давлат органлари, фуқароларнинг ўзини-ўзи бошқариш органлари, жамоат бирлашмалари билан семинар машғулотлари ташкил этилиши, ижроси устидан ўрнатилган назоратнинг самарадорлигини ошириш ва чиқарилган хусусий ажримларнинг ҳолатини оммавий ахборот воситаларида кенг ёритиб борилиши, шунингдек ишларни кўришда қонун талабларига риоя қилиш юзасидан хато ва камчиликларга йўл қўймаслик борасида тегишли чора-тадбирлар белгилаш учун вилоят судининг кенгайтирилган навбатдаги йиғилишида барча судьяларнинг иштирокида муҳокама қилиш тавсия этилди.
Мамлакатимизда судларнинг асосий вазифаси фуқароларнинг Конституция ва қонунлар, халқаро шартномаларда, шунингдек, инсон ҳуқуқлари тўғрисидаги халқаро ҳужжатларда кафолатланган ҳуқуқлари ҳамда эркинликларини, давлат ва жамоат манфаатларини, юридик шахслар ҳамда якка тартибдаги тадбиркорларнинг ҳуқуқлари ва қонун билан қўриқланадиган манфаатларини ҳимоя қилишдан иборат.
Шу асосда судлар суд ишларини юритишда ўзига берилган қонуний ваколатлар асосида қонунчиликни мустаҳкамлаш ва ҳуқуқбузарликларнинг олдини олиш, жамиятда қонунга ва судга нисбатан ҳурматда бўлиш муносабатини шакллантириш каби муҳим вазифаларни ҳам амалга оширади.
Хулоса ўрнида айтиш керакки, суднинг хусусий ажрими ўз вақтида ва тўлақонли ижро этилиши жамиятда қонун устуворлигини мустаҳкамлашга, фуқароларнинг Конституция ҳамда қонунларга риоя қилиш руҳида тарбиялашга, жиноят ва ҳуқуқбузарликларнинг олдини олишга хизмат қилади.
Сурхондарё вилоят судининг “Судья ва суд аппарати ходимларининг маънавиятини ҳамда маданиятини оширишга қаратилган чора-тадбирлар” Режасининг ижросини таъминлаш, шунингдек судья ва суд ходимлари ўртасида соғлом турмуш тарзини тарғиб қилиш мақсадида, Сурхондарё вилоят судларида фаолият олиб бораётган судья ва суд ходимлари ўртасида футзал бўйича «Вилоят суди раиси кубоги» мусобақаси ўтказилди.
Мусобақада Сурхондарё вилояти судлари, туманлараро ва туман (шаҳар) судларининг судьялари ҳамда ходимларидан иборат таркиб топган жамоалар иштирок этди.
Кўтаринки руҳ ва уюшқоқлик билан ўтказилган мусобақада жамоалар биринчилик учун қизғин баҳс олиб бордилар. Ярим финал ўйинларидан сўнг ҳал қилувчи учрашувда вилоят суди ҳамда Сариосиё ва Узун туман судлари жамоалари баҳслашди.
Мусобақа якунига кўра, биринчи ўринни Сурхондарё вилоят суди жамоаси қўлга киритди. Иккинчи ўрин Сариосиё ва Узун туман судлари жамоасидан иборат таркибга насиб этди. Учинчи ўрин эсa Жарқўрғон, Қумқўрғон ва Қизириқ туман судлари жамоаларидан ташкил топган таркибга берилди.
Тантанали тақдирлаш маросимида мусобақанинг ғолиб жамоалари ҳамда энг фаол иштирокчиларга кубок, диплом ва эсдалик совғалари топширилди.
Мазкур спорт тадбири судьялар ва суд аппарати ходимлари ўртасида соғлом турмуш тарзини кенг тарғиб этиш, жисмоний тайёргарликни мустаҳкамлаш ҳамда жамоавийлик муҳитини кучайтиришга хизмат қилди. Бундай ташаббуслар тизимда соғлом муҳит ва самарали меҳнат фаолиятини таъминлашда муҳим омил бўлиб қолади.
МЕҲРИДДИН ХОЛБЕКОВ,
Сурхондарё вилоят судининг Кадрлар бўлими бош консультанти
Таъкидлаш жоизки, коррупция ҳар қандай давлат ва жамиятнинг сиёсий иқтисодий ривожланишига жиддий путур етказади, давлатнинг конституциявий асосларини, қонун устуворлигини заифлаштиради, пировардида инсон ҳуқуқ ва эркинларининг поймол бўлишга олиб келади. Шу боис коррупция мураккаб ижтимоий ҳодиса бўлиб, унга қарши курашиш учун алоҳида чораларни қўллаш самарали ҳисобланмайди. Коррупцияга қарши курашишда давлат ва жамиятнинг ўзаро жипслиги талаб этилади.
Шунга кўра, мамлакатимизда амалга оширилаётган суд-ҳуқуқ ислоҳотларининг мазмун-моҳияти, суд ходимларининг юриш-туриши, коррупцион ҳолатларга йўл қўймаслиги, фидоийлик билан ишлашни, оладиган иш ҳақига қаноат қилиши, агарда судда берилаётган иш ҳақи ўз эҳтиёжлари учун етарли бўлмаса, юқори иш ҳақи тўлайдиган ташкилотларда ишлаши мумкинлиги, судга келган фуқаролар билан хушмуомила бўлиши, иш бўйича тарафлар, тарафларнинг қариндошлари ва адвокатлар билан якин муносабатларга киришмаслик, ҳар бир ходим ўзини асраши лозимлиги, суд ходимлари Судьялар одоб-ахлоқи кодекси ва юриш-туриш қоидаларига сўзсиз амал қилишлари, суд ҳокимияти обрўси ва нуфузига путур етказадиган ҳатти-ҳаракатлардан тийилишлари лозим.
Биз ҳозирда тезкор ва шиддатли даврда яшаяпмиз. Энг асосийси, вақт бизни ҳеч қачон кутиб турмайди, ҳар бир соҳада босқичма-босқич амалга оширилаётган ишлар замирида инсон ва унинг манфаатлари ётади. Зеро, бугунги кунда жамият тараққиёти юксалишида юртимизнинг жаҳон ҳамжамиятида ўз ўрни борлиги қувонарли ҳол, демак, эришилаётган ютуқлар ўз-ўзидан бўлаётгани йўқ. Унинг ортида халқимизнинг машаққатли меҳнати бор. Ана шундай муваффақиятларга эришишда тўғрилик, соф виждонлик, давлат мулкига хиёнат қилмаслик каби хислатлар асосий ўрин тутишини жуда яхши биламиз. Лекин, айрим ҳолларда юқоридаги хислатларга амал қилмаган шахслар жиноятга қўл урадилар, хулоса қилиб айтганда, бундай жиноятлар кўчаси коррупция атамасини ифода этади.
Бугунги мақоламни бевосита коррупция мавзусига бағишлар эканман, аввало коррупция сўзининг маъноси ҳамда тизимда бу борада амалга оширилган ишларга тўхталиб ўтмоқчиман.
Порахўрларни одам гўштини ейдиган йиртқичларга ўхшатаман, айтишларича, улар бир марта одам гўшти мазасини тотганидан кейин инсонларни ов қилишни бошлар экан, фақатгина отиб ўлдириш билан дахшатли йиртқичлардан халос бўлиш мумкин эмиш, порахўр ҳам осонгина келадиган мол-дунёнинг мазасини тотганидан сўнг унга кўнгил қўяр экан, одамлар унга пора бериши учун шундай шартлар ўйлаб топарканки, уларни адо этиш жуда мушкул, айримлари эса деярли имконсиз.
Порахўрликни, порахўрларни жамиятдан таг-туги билан қўпориб ташлаш жуда қийин, чунки ўзини топ-тоза тутиб юрган одамлар ҳам бехосдан унинг таъмини татиб кўргандан кейин дарҳол унга мойил, ишқибоз бўлиб қолиб, ҳаётини хавф остига қолдиришдан ҳам чўчимай қўяди-да.
Бунга Хитойдаги вазиятни мисол қилиб келтирса бўлади, у ерда порахўрни умрбод қамоқ ёки ўлим жазоси кутиши аниқ, йилига юзлаб мулозимлар қатл қилинади, минглари қамоққа тортилади, ибрат бўлиш учун амалдорлар мажбурий равишда қамоқхоналарга экскурсияларга олиб борилади, лекин, барибир, Хитойда порухўрлик авж олган.
Шунинг учун порахўрларга қарши курашни тўхтатиш керак, аксинча, уларни қўллаб-қувватлаш, рағбатлантириш керак, лекин пора берган одам қўлга тушса, ўша заҳотиёқ гувоҳлар иштирокида айби бўйнига қўйилиб, суд қилинмасдан қамоққа тиқилиши керак, исм-шарифи, берган пораси миқдори, мақсади халққа ошкор қилиниши лозим, чунки бировларнинг ҳаққини кўзлаган, иши бошқалардан тезроқ ва осонроқ битишини истаган пора берадиган одам порахўрдан минг чандон хавфлироқ, бечора порахўрлар ҳам шундай манфурлар сабабли пайдо бўлади, уларнинг бу “фазилати” юқумлироқ, зарарлироқ, пора берадиганлар бузғунчи, баттол ва ўзбек тилидаги ҳамма ҳақоратли сўзларга лойиқ кимсалардир.
Коррупция – мансаб мавқеидан шахсий мақсадларда фойдаланиш билан боғлиқ бўлган ижтимоий-ҳуқуқий ҳодиса ҳисобланиб, аксарият ҳолларда коррупция деганда давлат амалдорлари томонидан шахсий манфаатларни кўзлаб, бойлик орттириш мақсадида фуқаролардан пора олиш, қонунга хилоф равишда пул даромадларини қўлга киритиш тушунилади.
Жорий йил 10 декабрь куни Президент Шавкат Мирзиёев коррупцияга қарши курашиш назоратини такомиллаштириш ва рақамлаштириш бўйича амалга оширилаётган ишлар ҳамда келгусидаги режалар тақдимоти билан танишиб, соҳани рақамлаштириш ва сунъий интеллект технологияларини жорий қилиш бўйича режа ва таклифлар тақдимот қилинди.
Биринчидан, коррупцияга қарши курашишда иштирок этувчи идоралар, давлат органлари, илмий муассасалар ва фуқаролик жамияти институтларининг ҳаракатларини уйғунлаштирувчи Коррупцияга қарши курашиш кластерини ташкил этиш таклиф этилди, бунда “таҳлил-кураш- натижа” занжирига асосланган, Коррупцияга қарши курашиш миллий кенгаш бошқарувидаги ягона тизим жорий этилади, ҳар бир субъектнинг вазифалари аниқ белгиланиб, агентлик томонидан сарҳисоб ва доимий мониторинг йўлга қўйилади.
Иккинчидан, “Хавф-таҳлил маркази” ташкил этиш зарурлиги таъкидланди, янги марказ давлат органларининг 30 дан ортиқ ахборот базаси билан интеграция қилинган ҳолда коррупция хавф-хатарларини сунъий интеллект орқали таҳлил қилиш имконини беради, марказда коррупция хавф-хатарларини баҳолаш бўйича дастурий маҳсулотлар ишлаб чиқилади, давлат харидлари, манфаатлар тўқнашуви, давлат органлари фаолиятининг очиқлиги билан боғлиқ қонунбузилишларни аниқлашга қаратилган замонавий ахборот тизимлари яратилади, рақамли назорат механизмларини жорий этиш орқали муқаддам коррупция учун судланган шахсларнинг қайта давлат хизматига қабул қилиниши чекланади.
Учинчидан, “Э-қарор” тизимида ҳужжатларнинг очиқ эълон қилиниши устидан назорат ҳамда бюджет маблағларидан фойдаланишда жамоатчилик назорати имкониятларини кенгайтирилади.
Тўртинчидан, соҳалар ва тармоқларда коррупция омилларини бартараф этиш мақсадида лойиҳа офислари ташкил этилади, ушбу офислар коррупциявий жиноятлар кўпайган, фуқаролар норозилиги юқори, бюрократик тўсиқлар мавжуд ва рақамлаштириш даражаси паст бўлган йўналишларда манзилли ишлаш механизмини жорий этади, танланган соҳа бўйича аниқ ташхис асосида белгиланган вазифалар амалга оширилади, соҳада кутилган натижага эришилгунга қадар лойиҳа офиси ўз фаолиятини давом эттиради, лойиҳа амалга оширилаётган ташкилот томонидан молиялаштирилади, лойиҳа якунлари бўйича ҳисобот тайёрланиб, жамоатчиликка очиқ тарзда эълон қилинади.
Бешинчидан, кенг жамоатчиликни коррупцияга қарши курашишга янада кенг жалб этиш мақсадида инвестиция лойиҳаларини мониторинг қилувчи ташаббускор гуруҳлар фаолияти кенгайтирилади, инвестиция лойиҳалари доирасида объектларда амалга оширилаётган қурилиш-монтаж ишларини назорат қилиш жараёнида маҳалла фаолларининг иштирокини таъминлаш механизмлари жорий этилади.
Олтинчидан, коррупция ҳақида хабар бераётганлар сонини ошириш мақсадида уларга ҳимоя ордери бериш йўлга қўйилади, рағбатлантиришнинг реал механизмини жорий этилади, айни мақсадда “Коррупция ва коррупция билан боғлиқ ҳуқуқбузарлик ҳақида хабар берган шахсларни ҳимоя қилиш тўғрисида”ги қонуни лойиҳаси ишлаб чиқилган.
Еттинчидан, коррупцияга қарши курашишда юқори фаоллик ва ташаббус кўрсатган фуқароларни рағбатлантириш мақсадида “Коррупцияга қарши курашишга қўшган ҳиссаси учун” кўкрак нишони таъсис этилади.
Муҳтарам Президентимиз Олий Мажлисга йўллаган мурожаатномасида, “бугунги кунда ислоҳотлар самараси кўп жиҳатдан тўртта муҳим омилга-яъни, қонун устуворлигини таъминлаш, коррупцияга қарши қатъий курашиш, институционал салоҳиятни юксалтириш ва кучли демократик институтларни шакллантиришга боғлик эканлигини, мамлакатимизнинг ривожланишига тўсиқ бўлаётган энг долзарб масала коррупцияни бартараф этишга алоҳида эътибор қаратиш, коррупцияга қарши курашишда алоҳининг барча қатламлари энг яхши мутахассислар жалб қилинмас экан жамиятмизнинг барча аъзолари таъбир жоиз бўлса “ҳалоллик ваксинаси” билан эмланмас экан ўз олдимизга қўйган юксак марраларга эриша олмаслигимизни, шу билан бирга, суд остонасида қадам қўйган ҳар бир инсон Ўзбекистонда адолат ҳукм сураётганлигига тўла ишонч ҳосил қилиши керак”-деб таъкидлаган эдилар.
Тараққиётининг янги босқичига қадам қўяётган Ўзбекистон учун коррупциянинг ҳар қандай шаклдаги кўриниши ислоҳотлар шиддатини сусайтириши билан хавфли.
Шу боисдан ҳам давлат раҳбари Шавкат Мирзиёев ўз ваколатига киришиши билан Президент сифатида имзо чеккан энг биринчи ҳужжат “Коррупцияга қарши курашиш тўғрисида”ги Ўзбекистон Республикаси Қонуни бўлди, ушбу қонун меъёрларининг самарали ижросини таъминлаш, жамият ва давлат ҳаётининг барча соҳаларида коррупциянинг олдини олишга доир чора-тадбирларни ўз вақтида ва сифатли амалга ошириш мақсадида Президентнинг 2017 йил 2 февралдаги Қарори билан “коррупцияга қарши курашиш бўйича давлат дастури” қабул қилинди, дастур доирасида бир қатор қонун лойиҳалари ишлаб чиқилди, мавжудлари инвентаризациядан ўтказилди, умуман олганда, сўнгги йилларда қилинган ишлар таҳлили аҳолининг ҳуқуқий онги ва ҳуқуқий маданиятини оширишга, жамиятда коррупцияга муросасиз муносабатни шакллантиришга йўналтирилган тизимли чоралар кўрилганини кўрсатиб турибди.
Ислоҳотларни амалга ошириш доирасида фуқароларнинг ҳуқуқ ва манфаатларини ҳимоя қилиш, давлат ҳокимияти ва бошқаруви органлари фаолияти очиқлигини, жамоат ва парламент назоратини таъминлаш механизмлари такомиллаштирилди, шунингдек, ҳуқуқни муҳофаза қилиш ва суд органлари фаолиятининг ҳуқуқий асослари ислоҳ қилинди.
Жумладан, суд органларида коррупцияга қарши муросасиз кураш эълон қилинган, бунда суд органларидаги коррупция ҳолатлари ҳақида маълумотларни Telegram-ботканалига, ишончтелефон рақамига ёки Олий суднинг расмий веб-сайтидаги махсус платформага юбориш мумкин. Юборилган хабарлар белгиланган тартибда кўриб чиқилади ҳамда мурожаат қилувчининг шахси сир сақланиши кафолатланади.
Албатта, бажарилган ишлар салмоқли, аммо биз кечаги қилган ишимизнинг натижасига маҳлиё бўлиб қолсак, эртанги ишимизнинг якуни биз кутганчалик бўлмаслиги табиий.
Шундан келиб чиққан ҳолда, иқтисодиётни янада ўстириш, халқ фаровонлигини ошириш, мамлакатда инвестиция муҳитини яхшилаш борасидаги стратегик вазифаларни ҳал этиш муҳим аҳамиятга эга, бу эса коррупцияга қарши курашиш соҳасида давлат сиёсатининг самарали амалга оширилишини таъминлаш бўйича янги тизимли чоралар кўрилишини тақозо қилмоқда.
Хулоса қилиб айтганда, жамиятда адолатлилик ғояси, барчанинг қонун олдида тенглиги, фуқароларнинг ҳуқуқ ва эркинликлари, қонуний манфаатларини ҳимоя қилишда муҳим ҳужжат ҳисобланади, адолат устувор бўлган мамлакатда эса тараққиёт, халқ фаровонлиги, ислоҳотлар самараси таъминланади.
Мамалакатимизда оилаларни мустаҳкамлаш, ёшлар тарбиясига алоҳида эътибор қаратиш ва бу йўлда қайғуришга асосий вазифа сифатида ёндашилади. Чунки, бу вазифа ҳар бир оиланинг фарзанд олдидаги бурчини янада теранроқ англашини, оилада тарбия учун зарур бўлган муҳит – аҳиллик ва якдилликни талаб қилади.
Дарҳақиқат, ҳар бир ота-она вояга етмаган фарзандларини боқиш ва уларнинг келажаги учун масъулдир. Бироқ, айрим ҳолларда бу мажбуриятга бефарқ қараётган ота-оналар ҳам учраб турибди.
Музработ туманида яшовчи бир оилада эр-хотин ўртасидаги келишмовчиликлар оқибатида икки нафар вояга етмаган бола она қарамоғида қолади. Суд қарорига кўра, ота болалар фойдасига алимент тўлаши шарт этиб белгиланган бўлишига қарамасдан, у узоқ вақт давомида ўзининг мажбуриятини бажармасдан келган.
Мажбурий ижро бюроси Музработ туман бўлими давлат ижрочилари томонидан қарздор отага нисбатан маъмурий баённома расмийлаштирилиб, иш қонуний тўхтамга келиш учун судга юборилади.
Жиноят ишлари бўйича Музработ туман судида ўтказилган очиқ суд мажлисида иш ҳужжатлари атрофлича кўриб чиқилиб, ота 26 миллион сўмдан ортиқ алимент қарздорлигини тўлашдан бўйин товлаганлиги сабабли суд қарори билан 15 сутка маъмурий қамоқ жазоси тайинланди.
Мана болалар таъминотига бефарқ муносабатда бўлган қарздор отага нисбатан жазо муқаррарлилиги таъминланди.
Таъкидлаш керакки, фарзандлар камолоти, таълим-тарбияси ва уларни моддий жиҳатдан таъминлаш барча ота-оналарнинг зиммасидаги мажбуриятлардан бири эканини эсдан чиқармаслик керак.
АЗАМАТ ШОМУРОДОВ,
Сурхондарё вилоят судининг жиноят ишлари бўйича судьяси
Дарҳақиқат, инсон ҳамиша ҳалол топгани ортидан умргузаронлик қилади, рўзғор тебратади. Пешана тери билан топилган ризқ албатта татийди. Афсуски шундай инсонлар ҳам борки, текин даромад топиб яшашни ўзига гўёки шиор қилиб олганкимсалар ҳам орамизда учраб туради.
Фикримизни бир жиноят тафсилотига қаратсак.
Ноилахон Хакимова (исм ва фамилияси ўзгартирилган) кўп йиллардан буён савдо-сотиқ ишлари билан шуғулланиб келади. Аммо у жиноий йўл билан мўмай даромад кўрмоқчи бўлди.
Нега дейсизми? Ноилахон таркибида кучли таъсир қилувчи моддаларни қонунга хилоф равишда ўтказиш мақсадида, ўзининг ушбу турдаги моддаларни сотишга лицензияси ва тегишли рухсатномаси йўқ бўлса-да, ўзига олдиндан таниш бўлмаган шахсдан келгусида ўтказиш учун таркибида кучли таъсир қилувчи бир қанча дори воситаларини келишилган нархда сотиб олади.
Шундан сўнг у олган дориларни ўзининг буюм бозоридаги савдо дўконининг растасига сотиш учун жойлаштиради. Ҳуқуқни муҳофаза қилувчи орган ходимлари томонидан 2024 йил 19 апрель куни ўтказилган тезкор тадбирда унинг бу ҳаракатларига чек қўйилади. Мижозга жами 450 минг сўмга юқоридаги дори воситаларини сотган вақтда тадбир иштирокчилари томонидан ушланади ва дори воситалари ундан тегишли тартибда ҳужжатлаштириб олинади.
Бежизга айтишмаганда, кўза кунда эмас, кунида синади деб!
Қўзғатилган жиноят иши очиқ суд мажлисида жиноят ишлари бўйича Термиз шаҳар судида кўриб чиқилди. Ноилахон эса айбига тўлиқ иқрор қилмишидан чин кўнгилдан пушаймонлигини билдириб, суддан енгиллик беришни сўради.
Суд унинг аёллигини, муқаддам судланмаганлигини, қарамоғида бир нафар фарзанди борлигини, шунингдек содир этган қилмишини енгиллаштирувчи ва оғирлаштирувчи ҳолатларини эътиборга олиб, Ўзбекистон Республикаси Жиноят кодексининг 2511-моддаси 1-қисми билан айбдор деб топиб, 1 (бир) йилга озодликни чеклаш жазосини жазосига ҳукм қилди.
Мамлакатимизда қонун устувор ва ҳар бир содир этилган жиноятга эса жазо муқаррарлиги таъминланади. Қинғир ишлар билан боғлиқ воқелик якунидан судланувчи хулоса чиқариб, жиноят кўчасига қайта қадам босмаслиги учун аччиқ сабоқ бўлса, ажабмас.
ОЙБЕК ЖУМАНОВ,
Сурхондарё вилоят судининг жиноят ишлари бўйича судьяси
Барча ҳуқуқлар ҳимояланган 2026 | Сурхондарё вилоят суди
